ف ب ‏ تصداي رم مسر :۳ ۳99 ار ۳ مر از مر ۷ رتست رادار ی و اک دلف ا رک :ی دا ماد کی . ۱ ری ۱۷۳

4 ایام 4 4 ۲ ۲ معا رت مرو 0 یوار

,۳۵۷-۴۴ «ن )

سردم رسفا اصرامات

اسادا ادمات‌فارک

آبوسعید آبوآلخیر[ ۴۰ ۳۵۷-۴ . ق ]مردی‌روشن بین ۰ خوش مشرب » وسیع نظر وسراپاذوق وحال‌بود که‌به‌سماع‌می نشست وبهرقص برمی خاست‌ویه‌وجد , آستین‌می افشاندوباکسی سرجنگ وستیز ند اشت.

وی که گوبای‌وجه خوش ایند وواقع بینی هاي‌مبتنی برخحصال وسجایایمطلوب ومقبول قو ایرانی بود. با زیرگی ونکته سنجی ونرم خویی ومردم داری و یژه‌و؛ خعورداری از همه جوانب مختلف و متعارض موجودعصر زندگاني خویش : به‌موازات تمسك به حقایق دینی وبرآوردن نیازهاوتوجه به حواسته‌های طبیعی ودرونی خود ؛ ضمن هم آهنگی با اشته ای جامعه-باآزادنديشي خاص برفراز باورد اشت ها تلقینی وتحمیلی به گونیی حرکت می کرد که . حفظ رابطه با ارباب قدرت رورگارو اعتقادبه تمتم آزموا هب ونعمت ها-اعتلای روح‌وروان او رامختل نسازدوبه آزادگی ووارستگی اش آسیبی واردنیاورد . وا آن جاکه‌به‌زوروهیست‌می توان بشررامقهور کرد اما بدین طریق « انسان کال »نمی توان ساخت وقهروهیبت وغلبه-ممکن است‌ظاهررامنظّم کندولی درتهذیب باطن- مور نیستپیر میهنه-قهر وغلبه وآزار وشکنجه را طریقٍ صحیح تربیت وراه‌ورسم درست تهذیب اخلاق نمي دانست.

آبوسعیدکه در شمار برگ زیدگان زمان محسوب می گردید و از احترام ونیکود اشت ار باب قدرت ورجال حکومت نیز بر ورد ار بود- از ماي‌هاي درس اندگی آدمی-یعنی تشسویش واخسطراب وتزلزل وتردید_درسایه مجاهسدت هاوریاضت ها_جان‌خویش رارهایی بخشیدهوباگذشتن ازننگ ونام_آداب ورسوم تلقینی وقبول‌ورد موسمی را به کناری نهاده وتعلیمات رسمی وتقلید خشكل وعاری ازژرفکاری‌واطاعت بی چول و چراو کورکورانهرا به‌تنهایی برای‌سیراب ساختن عطش معنوی-کافی نمی دانست از این رو آن چه را که حوان ده بودو نوشته_یکسره به حالك سپردو با اتخاذراه ورسمی واقم بینانه برای‌يك زندگی بایسته.خدمت و |حسان وتثار محبت به مخلوق را

دوپیشن گرفت:: :.: ویرامی که

جمع صورت باچنین معني ژرف نیست‌ممکن جز زسلطانی شگرف [مثنوی۳/ ۱۳۹۳ ص ٩‏ ۷ نیکلسون ]

«تصوف آنست که آن چه در سر داری بنهی و آن چه در کف داری بدهی و آن چه بر تو اید» نجهی. » [أبوسعید آبوآلخیر]

[ ۴۰ - ۵۳۵۷ ق ]

لیف دکتر سید محمد دامادی استادزبان و ادبیات فارسی

۱۳۷۴

زندگی نامه ایوسعید اپوالخیر

دامادی محمد ۱۳۳۲۰ ا. ابوسعید ابوالخیره ۷ -. ۴۴ق . الف. عنوانل ۸/۶ 8۳8 ۳/۸۸/۸۴

شماره استاندارد بین‌المللی کتاب ۹۶۴-۰۳-۳۵۸۶-۶ 964-03-3586-2 1و1 عنوان : ابوسعید نامه زندگی‌نامهٌ ابوسعید ابوالخیر مولف : دکتر سید محمد دامادی ۲ ۳ ناشر: موسسه انشارات و چاپ دانشگاه تهران تیراژ : ۳۰۰۰ نسخه تاریخ انتشار : تابستان ۴ (چاپ دوع) چاب و صحافی : چاپخانه موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران مسئولیت صحت مطالب کتاب باملف است

«کلیه حقوق برای دانشگاه تهران محفوظ است»

قیمت: ۶۲۰۰ ریال

۱-أبوسعید درایام کودکی ونوجوانی ۲ ۲-مجاهد ات‌وریاضات آبوسعید بو آلخیر و و وم و و موم و و من و

۳-مسافرت‌ها یآبوسعید ۰رصرصرصرصپصپصپصپصپصپصپصپرا 3 ۴سرشته تصوف وسند خرقه ًبوسعید صرصرصيصپصپصپصپصپرپرا 0 ۵-ألقابآبوسعید پاپ پپصپصپصپِ ۶-وضم دینی در عصر آبوسعید ومبانی دینی واعتقادی‌او ی من وم و ۷-دوران کمال وشخصیت ممتاز اجتماعی آبوسعید و ی ی ۸-أبوسعیدوتصوف ص399 ی ی و -تعریفات تصوف اززبان آبوسعید ص0_‌____ِ_ِ_ِِ«ِ«1 ۰ -أبوسعید در خانقاه ۲ ۱-أبوسعیدوسماع م ی ۲ -أبوسعیدشاعر موم ی ۳ملاقاتآُبوعلی سیتاباابوسعیدوآلخیر ‏ . . . . ...... .. .. .. ی ۴-آزادی وآزاداندیشی ازنظر آبوسعید آبوآلخیر با ۵_نقش آبوسعیددرتربیت مردم بپبصپ یم ی ی ی من من من ۶سرفتا رآبوسعید بامردم‌رورگارخود "رصيصيصپصپصپصپصپصرپصپراا ۱ ۷ سرفّت احساس‌وانسان دوستی آبوسعید ارپا ۸-بوسعید وجوانمردی و ی ٩‏ -پایان زندگانی آبوسعید یو لخیر ارپا ۰ -_فرا زند ان وبازماندگان آبوسعید بريرصيصيصيصپصپصپصپصپصپصپصرپصصاا ۱ ۱-آثا رابوسعید ۰بريصرصپصپصپصپصپصپصپصپصپصپپصپصپپپا 1 ۲-مخالفان‌وموافقان آبوسعید تصپصرصرصپصپصپصپصپصپپا ۹

۳-أبوسعیددرترازوی‌نقد یی و ۴۶۸۷۳

۴ -بوسعید ومستشرقان ۰۰ ۰ ۷۷۱۵۷۶ ۵-نقد حکایات وروایات مربوط به کرامات وخوار ارق عادات آبوسعیدآبوآلخیر ۰ ۰ ۸۳۷۷ ۶-تأیر آبوسعیدأپوآلخیردر ادبیات فارسی وم ۰۰۰ ۱۱۹۱۸۴ 1 2

یادداشت‌ها وم و ۰۰۰۰ ۲ ۱۸۶۸۲۱۱۱ ضمایم وفهرست ها وم موم ب ۰۰ ۱۸۷ (الف) معرفی برخی از کتاب ها و ی و ۰۰۰۰۰ ۲۳۲-۱۸۹ ب_ترجمه حوال اعلام کتاب ۰۰۰۰ ۲۶۴-۲۳۴ الف_-کتاب آسرارالتوحید ومولف آن ۰۰۰۰ ۱۸۹ ب_اتحافآسرارالتوحید ۰ ۱۹۰ ج-ًبواب آسرارالتوحید ۰ ۱۹۰ د.هدف ازتألیفأسرارالتَوحید ۰ ۰ ۱۹۱

ه -تاریخ تألیف أسرارالتوحید ۱۹۳-۱۹۱۰۰۰۰۰ وماخذ موف اسرارالتوحید ۱۹۵۲۱۹۴۰۰۰۰۰۰ ز-أسرارالتوحید به عنوان منبع؛ بررسی اوضاع اجتماعی ۰۰۰۰ ۱۹۶-۱۹۵ ح-لغات وترکیبات و اصطلاحات زبانی حاص درآأسرارالتوحید ۰ ۲۰۵۱۹۶۰ ط_نکات ومسایل صرفی ونحوی‌ودستوری سرا رالَوحید ۰۰ ۰ ۲۱۵-۲۰۵ ی-طنزد رآسرارالتوحید ۰۰۰۰۰ ۲۱۸-۲۱۵ ك_امثالآسرارالتوحید ۲۲۰۲۱۸ -شرح‌تعرف ۰۰۰ اوق ابص رس وکتب لمع فی التصوّف میم ان ی ۴۲۲۱ -طبقات الصوفية بو ۰۰۰۰ ۲۲۲-۲۲۱ رساله قشیریه ۰۰ ۲۲۳-۲۲۲ -تذکرة! لاولیاء ۰۰ ۰ ۲۲۴-۳۲۳ -أنسات ۰ ۲۲۴ -این جوزی‌وتلبیس ابلیس و وی و موم و موم ۰ ۳۲۴ -بن آثیروتاریخ او ی ۰۰ ۴۳۲۵

سوفیات آلأعیان م ی م۰۰ ۲ ۲۲۵

-اداب آلصوفیه ۰۰۰ ۲۳۰۰۲۲۵ -اورادآلأحباب وفصوص آلادات و ۲۳۶ -چهل مجلس ۲۳۶ -فرغانی -سعید الذین سعید ۰ ۱۲۳۱-۲۳۰۱ -مصباح آلهدایه ۰۰ ۲۳۱ -گلشن راز ۰ ۰ ۲۳۱ _آوحدیو. جام‌جم موم ی ی و وی موم و وم و و من ۰۰ ۳۳۱ -نقدألنصوص فی شرح‌نقش آلفصوص و و م۰۰ ۲۳۲ (ب) ترجمه حوال أعلام کتاب -ابراهیم ادهم ۲۰۰ ۲۳۷ _آبواسحاق!سفراینی م۰۰ ۲۳۷ آبو(سحاق‌کاز رونی و و ۰۰۰ ۳۳۸ _أبو بکراسحاق کرامی یم ۰۰ ۲۳۸ -أبوبکرشبلی میم و موم ۰ ۲۳۸ -آبوبکر خطیب و و ۰۰ ۲۳۹ -آبوبکرمودب ۰۰ ۲۳۹ -آبوبکرمحمدبنداوودالدقی وم موم موم میم م۰ ۳۳۹ -آبوجعفر خلدی موم و ی ی ۰ ۲۳۹ -بوآلحسن أحمدبنآبی آلحواری ۰۰۰ ۲۳۹ -ابوالحسن‌تونی موی موم و من وم و ۰۰۰ ۲۴۲ ابوحقص حدّاد و و وم و وم وم و و و ۳۴۰ أبوحنیفه و و ۲۴۹ -أبوآلحسن خرقانی ۰۰۰۰ ۲۴۲-۲۴۱ -ابوسعدسَمعانی ی میم ی و من و ی ۰۰ ۲۴۲۲ -آبوسعیدعیاری بو و ۰ ۲۴۲ -آبوسهل صعلوکی موم موم و وم ی ۲۴۲ -ابوآلعباس قصاب ۰۰ ۲۴۳ -ابوعبداللّه سلّمی ۰۰۰۰ ۲۴۴-۲۴۳ -آبوعبد اللّه محمدین خفیف ۰ ۲۴۴

-آبوعبداللّه کرام وم و مه و و وم مه و و وه مه ماو وم و وم و و و مه و و و -أبوعبد اللّه باکویه شیرازی -أبوعلی دقاق

ها ها وا وا وا وا ها وا وا وا وا ها و وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا وا وا ها ها وا وا وا وا وا وا 1 ۰

-ابوعلي شبویی رپ« -أبوآًلقاسم قشیری و اه و و و و و مه و و ها و و و اه و و مه مه و و و ها و و و و و و و و و و و و ها فا -أبومحمدجوینی مم ‏ ممم م م مم و -أبوآلمعالی جوینی موم مهم و موم و و -شمس تبریزی ممو مم م می م م ممم من و وم و ما ی و

و و وا اه چا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا فا

۰ ۰

و و ۰

وف ۰

و ۰

مب و ۰

و ۰

۳0۰ ۲۵۱-۰ ۲۵۵-۱ ۲۵۶-۵

و ها چا ام ما و و و وا و و و و ما وا وا وا وا وا وا ها وا وا ما وا وا وا وا وا وا وا وا ها ما نا وا وا وا وا وا وا

ام وا وا وا و وا وا فا وا و وا ها وا وا وا چا وا وا وا اقا ها ها ها وا نا وا وا وا وا چا وا وا وا وا وا اقا ۰

ما وا وا وا ها وا وا وا وا و ها اج وا وا وا ها وا ها ها وا وا وا وا فا نا وا وا وا ها وا وا وا وا وا وا وا وا فا ۰

و ها ها ها وا ها وا وا و وا وا و و چا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها نا وا و

ها ها وا وا وا وا وه وا ها وا وا و وا وا و ها وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا ها ها وا فا وا و ۱ وا وا وا ها ما ها وا وا ها ها ها اقا وا ها ها وا وا وا وا وا وا وا وا وا ها وا وا ها وا وا وا وا وا وا و

و وا وا وا فا و ها وا وا وا ها وا وا وا وا وا ما وا وا وا وا ها وا ها وا وا وا وا ها ها وا وا وا ۱

"۱۳۶۳۱ «+.

۲۶۵-۸ ۳۲۹-۲

یادداشت‌نشر دوم

سرگذشت ایران_همجون‌دنیازاد است که به خواهرش گفت : ای‌خواه؛ من ازبی خوابی به‌رنج انسدرام طرفه حدیثی برگو تارنج بی خوابی ازمن بسرد. »اگر افسانه_خواب آورباشد افسانه‌تاریخ

ایرائیان‌خواب‌وقرارازسرمی رباید .

کردند-دست نیرومند تقدیردرباره آن ها چنین رقم زده است که‌درسراسر ایام زندگانی 4 کمال پرست 0 بوده ودرنتیجه برتری فائقه‌یی بردیگران داشته باشند_همواره خواندنی بوده است . خاصه آن که به گفته توم اس کارلایل : ۱۷۹۵-۱۸۸۱1 :10001850 نویسن ده وفیلس وف ومتفگر یر ۲ ۶ فر ۳ ۳۳ ۴ س

انکلیسی ومفس رم انتیسم الم ان درسرزمین انگلستان که سبك وشیوه ادبی اویرادبیات‌رورگاروی تأثیری عظیم داشت]« پرستش قهرمانان . در نهادانسان سرشته شده و کسی نیست که یکی از قهرمانان افسانه‌یی رابرای خودبرنگز یندواورادردل نستاید . »وشاید به‌همین‌دلیل باشد که( آندره‌موره» [ ۱۹۶۷-۱۸۸۵ و وذنانب۱۷]2 6۵ )] گفته است : «بعد از کتاب هايآسمانی مفیدترین کتاب ها سرگذشت‌نامه‌هااست ۰

آب وسعید بو لخیر را-درمیان افرادجامعه‌یی که دررورگار او فشارهای غیر انسانی چه‌بسا آغلب آشخاص ومردم زم ان اورا از لحاظ فکری عقیم وسترون کرده وآن هار از جهان وجهانیان جداساخته‌و رابطه ایشان رابادیگر افرادگسسته وباخ روان آن هار بهتاراج وغارت خزان سپرده بود شایدبتوان یکی از سرزمین درطیٌ روزگاران د انست که بدون آن که خود گرفتا رتعصبی باشندودرنتیجه دیگران رابه نظر بخضص وعداوت بنگ رن د-باورداشت های ادمیان را[ که همچون مادرانی که‌بادواحساس متناقض درگیرودر میان آمیال‌هم طرازسرگردان اند و خودراعادت داده‌اند که ازمیلی به‌میل دیگرروی آورند » وهمچون

1 5 ۳ 3 ز

بازیگر داستان« الف لیل وليلة » هزا رويك شب زندگی خودرادرتردید گذرانیده‌وهمواره ازاتخادتصمیم درست م.حروم گردیده» بانوعی انتظاروسردرگمی وبلاتکلیفی مواجه ورو به روبوده‌اند]به‌میزان عقل و خردسنجیده و کوشیده اند تابه ایضاح مق اصدوتصحیح جهت زندگی آن هادرعرصه‌خاك ودرمیان خاکیان بپردازندویرای‌پی بردل به حقیقت-معاشرت با مردمان و نثار مهرومحبت به آن هاراضروری‌ولام دانسته‌براین باور بوده‌اند که آباداني جهان از احتلاف همم پابرجاود برقراراست وازرهگذربرخورداری از

دو

سعه صدروروشنی ضمیر ودرنتیجه |ٍعمال رویه‌یی بسیارز یرکانه هموارهبهزایل ساختن وسوسه‌هاي غیر عقلانی ازوجودخویشتن پرداخته ‏ بادلبستگی تام به‌مردم که باصدق واخلاص همراه‌وبررضاي خالق و مصلحت واقعي مخلوق‌مبتنی بوده استباش ورومن طق واحساسی يك‌پارچه وبدون‌توجه‌به‌منافم حقیر فردی‌ویاموضع گیری هاي‌زودگذ ر موسمی-با اعتمادبه نمسی درخورتحسین . استوارومطمئن از اصول‌عقایدخوددفاع کرده ان دودشواری هاوتنگنآها» مزاحمت ه اومقاومت‌هاو. . . هرگز نتوانسته است درآرادهاهنین آن هابراي وصو! دبه‌مق صاخردمندانه‌وانسانی » تزلزیی به‌وجود اورد به‌گونه‌یی که به‌طوری‌مد اوم وحستگی ناپذیر-علی ر رغم: کهولت وسالخوردگی-حتی درسال‌های کمال زندگانی به‌وجهی استثنایی کاملا تیزهوش باقی مانده وازرهگذر ایمای نقش اساسی وپرداخت‌سهم حوددررهبسري فکری‌وفرهنگی -افزون بررضای خد-آرامش روح وحشنودی‌وجد ان ناشی ازتشخیص رسالت انسانی وصحت انجام وظیفه را از ان خویش ساخته اند .

مطالعه‌یی هرچند |حمالی درتاریخ بخ وبرآوردوارزيايي فرهنگ‌مااشکارمی سازدکه درسرزمینما درمواروبسیارانسانیت.بهمفهسوم عم درسایه وجود و بذل‌همت وحن نیت کسانی که‌درتشید یه خیریه ورباطات وسقایات وحما حمامات ومساجدوارشادمرید ان ر|طعام افرادمقیمومجتازدرخانقاههاو اختصاص اوق اف دارهورقب ات‌جاریه‌وصدقات باقیه‌ودستگیریایتام وا رامل‌وتربیت نم وأفاضل‌و بذل آموال‌ووف ور [نعام وأمشال این حصأل‌پسندیدمفی آلواقع‌عز ۳2 مصرمروت وکریم عرصه فتوت بوده اند-استمراروتداوم یافته است‌یعنی اشخاصی که بر أعمسال خی مفطور بوده ان دوازسخنان ایشان » نفحه صدق در آفع ال و آعمالو یات آحوال آن هابه مشام می رسد افزون‌برآن. مجاثیت این نفوس زکیه و صاحب ان أحلاق مرضیه -ازاملآهواویدعرصلال‌وتاسی به‌طریقهکرا‌وعظاموداشتن نیت صادق درتوقیر عم اوعب اد وعزیمت خالص درتع ظیم صلحاوزهادوصلوة لیل وصوم نهارودوام ذک روتسبیح وطلب استخف اروتلاوت‌قرآن وتعهد نسبت به فق راوتوددبه غُرباوانفاق برآرامل‌ویتامی و وعظ و ارشاد ونصیحت مردم به شفقت ورأْفت وبسط عدل ونشر خیر با لطف وظرافتی میخته به تواضم و همراء با خشوعی تمام وطمأًنینتی بلیغ و بلاغ مهمات دین وبرآوردن ضروریات شرع متین-بد و خوف ازلژ لام وعاری ازنظربهقّت ویاکشرت ناس وعدم توجه بهقول وی ٍعراض آن هاازدیگر جلوه‌های مثبت ومطلوب زندگي آن هابوده است . مردانی که‌درحسن خلق وسلوك باخلق وجزالت جودوسخاوت وکسال عفت وطهارت نفس_تحتتثیرقاطع کلام الهی عم یطعمونٌ الطعام عل حبه وپیرومصاديق تم آن وه اندودر سای ریاضات شدیدومجاهد ات بیغ و استغراق سراسر عمردردرس وتقوی وپیروی و تأسی به بر اسلاف درترلیزینتوپرهیزازتکلف ونقاوت جیب ازأدناس وتفق| حول‌مشایخ وعلماو صحاوفت راوتعهد تلام ذه‌ونیک وداشت آرباب علم وفضیلت وأصحاب معرفت ومعنویت به کمال زیادت علم وعلُومرتبت وم ومبتا زامشال وأقرأنْقَصَبٌ البق رسوده بودندچنان که ازمراقبت احوال ومعاملت به صدق در آقوال وآنعال و اختباطریقت سلوك وریاضت_هدفی جزتهذیب مس و تکمیل روح وپالایش باطن نداشتهندونگفتهپد! است که چنینمردنیکهجامع دیاس والرس وناصب ری ی آلعقل وال ول فضل وبراعت ومع حقای ومعارف ومجمع شواهدوآطایف بوده اند ودرحل مشکلات وکاستن وزدودنمعضلات خدمتگزاران درشدّت ورخاءبا | حلاص نیت وباعلوطبع

وفسحت‌مید ان ارادت به‌یمن متابعت ازسنت نب اکرم (ص) هموارهقیام واق دام می کردهان دواز نفوس قدسیه ایشان-روای | حلاص استشمام واستنشاقمی شودوبه‌سهم خویش درتشييدمباني سنتنبوی‌وتجدید و |حباءمهاهدمتمصطفوی-ایای‌نقشی اساسی داد شته‌اند-آموزگاران خردهسنسدی ورادی ومردی ودانش و ازادگی ودین ومروت بوده اند که علاوهبر آن که در قلمسروحیات اجتماعی «سرمشق ۳۲۵۱0۱۲/۳6 »می توانندقرارگیرنشیوه حل مشکللات دین مبین وشرح‌ملمات شرع متین از جانب ان هانیز شایان مطالعه ودرخو رتوجه بوده است .

آدمیانی ازاین دست جون ازدنیاروند » دیگر شرمنده‌نیستن دوشایدتنها ازاین جهت:تأسّف باشند که دیگرنمی توانند منشأ خدمت بیشت روگسترده‌تری‌بوده باشند . انسان دوستی خردمند انه‌و آرزوی‌دیدن روزی که انسان واقعیت وجودی خودرا در کرده » بانگرشی به حویشتن_نسبت به خودو دیگوا ان-حشس احترام و اعتمادداشته‌باشد_خودار زوبی ممّدس» شریف ووالا است‌امادریغا که تحمَ این ارزو نه‌تنهابه عم أمثال بوسعید وصال ند اد-که ازروزگارزندگانی اوتاکنون نیز-|مکان برآوردن آن به‌طو رکامل برای آدمیان فراهم نگردیده است‌وبه نظر نمی رسد که به عمرنسل های‌دیگر نیزوصال دهد .

آبوسعید. نه‌درافلاك بل که‌در عالّم خالك » به‌نظامی مبتنی بره عشق و تفاهم #معتقدبودو ازاین رهگذن خالصانه وژرف به انسان حرمت واحترام می گذ اشت و ستم آدمی برادمی رافاجعه‌یی اسَشار می شمردوتنه اراه نجات جهانیان راد« عشق » جست وجومی کردوهمجون «حافظ » عشق‌ورزیدن به انسان را «هنر »می دانست وبا برخورداری ا زچنین بینشی-سالا ر انسان دوستان روزگا رخویش_-[ که محیط عادی‌زندگانی اش از جزرومد عاری‌بودونشانه‌هایش ازپرتولب‌خند های غریب وزیبای اوبر اغلب فضایای زم ان حیانش مشهود است-]وموردستایش واعجاب مردم در همه اعصاروقرون به شما رآمدو ناگفته پیدا است که حقارت تنگ نظری هاودل مشغولی های‌مبتنی بر محدودنگری هأوسودجوبی های مضحك_چه‌بسا|مکان‌دستیابی به این فضیلت مقد س را از دیگر آدمیان ربوده باشد . ۱

فایده دیگ تراجم آحوال‌ویاشرح زندگانی رجال‌نام آور اين است که‌اين گونهکتاب هاه أسوة»و « سرمشق ) به‌دست خوانن دگ ان می دهد تاد رتهذیب وتصالی خویش بکوشندوبد ان چه‌دردسترس خویش می بیتند وید ان از دیرب از خوگرفته ان د_خشنودوراضی نباشندویدانند کهادمی دزسایه کوشش هاي‌مستم رود اشتن آرسان های‌والا وپالایش نمس وچشم پوشی ازلدت های‌ناچیزو سرگرمی هاي حقیرٍروزمرهکه چه‌بسا اوراباجانوران همطرازمی سازد-می تواند به‌مقامات عالی انسانی برسد ووجود ای دراین عالم منشآبسیاری ازخاصبت هاوفایدت هاشودتاآن که به قول «سعدی » به جایی رسد که «به‌جزخد انبیند ».زاین رو-این نکته‌رادل‌می خواهد که‌یا خوانندگان ارجمندو دانش جویان عردمند بازگوید که‌یکی ا زهدف های عمده ازنگارش این سرگذشت نامه_آن بوده است که جلوه هی اي برجسته از مظا هر انسانیت در ایرانیان اصیل ونژادهکهد رآدوارگذشته با جوانمردیو نیکنامی وشکوه‌وسربلندی‌دراین سرزمین ز یسته اندودین اخلاقی ورسالت انسانی خودرابارفتارشایان تحسین وعبرت آموزخویش درمدت زندگانی به مردم ای ین آب وخال اد کردهاند بازنموده شودبا این امید که از این طریق مروت ووفاوفتوت وسخاوجوانم ردی وآزادگی ومردانگی وآزادفک ری وخلاصه کلبه مظاهر مقبول ومعقول ومطلوب وممدوح روح وروان انسانی-که‌غایت هر تألیف وحاصل هر کار علمی

چهار

ازاين دست درپهنه ادب وفرهنگ انسانی بایدباشدبا خوان دن این سرگ‌ذشت نامه‌ترویج شودو برناپیشگان وجوانان نوعهد نوتعلم-که چه بسا بهدلیل عدم آشنایی باحقایق درخشان فرهنگ این سرزمین وبیگانگی از_جذبه وشوروشوقی که درتالیم اصیلعرف ان اسلامی وادب وفره نگ انسانی وشیوه زنندگانی جوانم ردان مردم این آب وخحالك وجودد ارد-دیده دل‌وجان خودر از این سرمایه ارزنده‌وچشمه جوشان فضیلت ومعنویت یکسه بربستهوبه امد آب » چشم به سراب شبه فرهنگی سود اگرانه این یام دوخته اند-بامطالعه این قبیل آثار-به‌د انش وفرهنگ زادیوم خویش-التفاتی کرده 4 ازتقلیدوپیروی‌بدون تفکروتأمل دست بردارندوبد انند که

وبراستی درمورد آموزش های‌ناتمام وشبه فرهنگ های‌رایج -شاعر فارسی زبان چه خوب سروده ست :

فریب تربیت‌باغبان‌مخور زنهار که آب می دهد » اما گلاب می گیرد

خاصه این که تعلیمات آمثال آبوسعید بر این باورمبتنی است که بهشت. پیرامون يکايك ادمیان است اما غفلت عارضی-آن هارا از ادراكوبینش محروم ساخته است وینابه تعبیر « جلال الدین محمد

بلخی »در کتاب شریف متنوی : آفتی نبود بتر از ناشن انعت توبرپاروندانی عشق‌بانخست یار را» أغیار پنداری همی شادییی را نام بنهادی غمی

[مثنوی ۲/۳ ۳۷۸۱9۳۷۸ ص ۲۱۵ طبع نیکلسون ]

اگرقراءت صحیفه‌یی از صحایف این مجموع موجب گردد که عموم خوانندگان ارجمند به‌مفادو مدلول«. . . این جمله شدی‌ولیکن انسان نشدی . برای لحظه‌یی کوتاه هم شده باشد با فرایاداوردن انسان بودن خویش-هر چیزدیگررا فراموش کنند.مسوداین اوراق خودرامأجوروسعی خویش رامشکور می دا ند وگرنه شاید همان به ترباشد که به قولمشهور« ولتر »[برویم وباغچه خانه ودرا بیل بزنیم ودرآن گل‌وسبزی‌بکاريم ۳

ا زآن‌جاکه‌د رآقوال‌سال‌های خر عمر « آبوسعید آبوآلخیر ؛ آمده است که« هر جای که نشستی گفتی : قحط خدای امد . قحط خدای ! پیش از این قحط آب ونان‌بودی. اکنون قحط خدای آمد . »و مفهسوم این قول آنست که ه رکه قدمی برمی دارد-نه از به رخد ای است‌وه رکه سخنی برزبان‌می راندویا کلمتی برقلم جاری‌می سازد-رضای خلق راو خوش آمد « حریفان سفره وکیسه وکاسه )راونیزشهرت و آوازهوقبول‌خلایق رادرنظردارد-اين ضعیف باشکروسپاس به‌درگاه حدا ازي یافتن خط مان از دیوانقضا به‌دعامی خواهد که درتحقیق وتألیف ونگارش این مجموع نیت وهدفی جزنشر ادب ومعرفت رادنبال نکردهباشدومصداق‌تام ‏ رجم له مرعول عملا_قاحسته. فاکمله فاتقنه . »بوده‌باشد .

تنهابه یی که دانشوران وجوانان برومند ایران حاصه‌دانش جویان عزیزدانشگاه‌های کشورو به طو کی کسانی که‌می خواهند ازمیانتاریکی هابه روشنایی دست یابنداز مطالعه این مجموع

خواهند بردرنج حستگي بسیاررا که‌دراین کاردشواربرخویشتن رواداشته‌اممی تواندتاسدودی‌جبران کندوهمین پاداش ارزنده‌مرابس است. هرچند زبان‌حالراباید بگويم :

سس 4 ظِ ۰ 3 ۳ ۲ ِ سج مرو سکف س 1 ‌ روغنی درشیشه بینی . صأف صاف بیخته غافلی برس چه‌امسد؟ کنجدو بادام‌را

نسخه‌هی‌ای نخستین نش کتساب حاضسر-درطی چن دسا لگذشته بکلی نایاب گردیدو دست ندرک اران ادب ومعرفت وعلاقه مند ان به فضیلت ومعنویتازدورونزديك-ازراقم این سطور جویاوخواستار انتشاردیگربارآن‌می شدند . دانشگاه طهرانکه‌سابقه خدمتش به‌علم ودانش وادب وفرهنگ به نخستین سال های‌تأسیس این نهادعلمی بازمی گردد-پاپیش نه ادوباانتشاردیگربارآن- موجبات استفاده‌دلبستگان به این قبیل آثاررا فراهم ساخت زاین روسزاوار است که از کارگزاران محترم مژسسهچاپ وانتشارات درپایان این مقال‌سپاسگزاری کنم . درنشردوم آبوسعید نامه » علاووبر تصحیح بسیاری از غلط های‌چاپي نشرنخست. کم ترکاهش وبیشتر افزایش به‌عمل آمدوآمید است که بهتوفیق وعنایت حاص خد اوندسبحان روی‌در صللاح وصواب داشته باشد با این حال از خوانندگانی که‌باوجودهمه این رنج هادر اوراق این دفتر خطاولغزشی ببینند-امیدگذ شت وچشم پوشی دارم .

طهران جمعه, چهارم‌شهریورماه/ ۵۱۳۷۳ . ش ۱۷ ربیع آلأول ۱۵ ۱۴ه . ق رب غفروازحموتجاو تدم مر اه مر ام مر را هام ری مر اه مر هر ی ۳ [نك‌انتآلاعز آلاجلآلا کرم و انت ارحم الراحمین سیدمحمددامادی

«هوالْعْفُورالرحیم . » #اورای این مجموع رکه حاصل آیام ستغراق در آحوال وآثار وأفکارپاکان‌ونیکان عم انسانی است-به‌یادروزگاری که‌هر روزش از پی شب قد ر بودوبه نشانه قدردانی از حقوق عظیم دستگیری وتربیت و تعلیم وتهذیب که پدرم -مرحوم سید صدرالذین دامادی برذمه حقبر دارد-به روح پرفتوح اوتقدیم می دارم . روانش شادوتر بتش ازسحاب رحمت ومغفرت |فی سبراب باد . سيدمحمددامادي

پسم له ارحمن الرحیم

امدللهالول آلکریم آفکیم آلعلیم الذي زک السکینهة قوب أومنینَو صلا له وم سلامه عل سیدنامحمد(ص) و عل آله وی آلکرامةوآلرکات واصحابه السایقین پا خیرات .

کاب حاض رحاصل تلاش وکوشش های مد اوم ومستمرویادگارآیامی از عمر نگارن ده این سطور است که به مددتوفیق وعنایت الهی وگرمي آنفاس پاک ای حق و برحورداری از مصاحبت شیفتگان حقیقت . اینجانب ازدیوان قضا , خحطآمانی به چنگ آورده‌ویکسره‌دست از آلایش کدورت های‌محیط مادی‌فروشسته وبه «متابعت سنت مصطفی (ص) ومشایعت سیرت اولیا ) مردانه کمر بربسته است‌وپیوسته به مطالعه وتلقین وتکرار اقوال‌مشایخ صوفیه واستغراق وتأمل در شیوه‌جوانمردانه فرزندان معنوی‌ونتاج فک رو اندیشه‌بزرگان این آب وخاك_نعم آلاشتخال داشته به این ترتیب‌دیده دل وجان خودرا روشن ساخته وبه قدرومسم وظرفیت به کوشش آن بزرگان درراء طلب و تحری حقیقت ان دك آگاهیثی یافته وا زاین رهگ ذربه تألیف ونگارش این مجموع پرداخته است .

درسایه این توفیق . راقم این سطور فرصت آن رایافت تاباردیگ ره ازسر صدق‌و ی ونه از سر هوی‌وتمنی» بادرونمایه تعلیمات قویم فرهنگ ومعارف اسلامی که به تفضل الهی ازروزگا رکودکی با آن‌پیوندی استواريافته بود. تجدیدعهد کند وباتحمل مشقت هجران گرانبارومفارقت ازدوستان وعزیزان ومحّان وتركمقرومسکن_وتألیف این کاب به‌سهم خویش به انجام وظیفه ادبی واخلاقی بپردازد .

درترجمه احوال « پیر میهنه »تا آنجاکه‌مقد ور وممکن بود به‌دوجهت به کلمات و سخنانی که اوبرسبیل وعظ و ارشادبهتناسب‌مقم ومقال دره مجالس +ویاهنگام برخورد

بامردم به منظور ترییت مرید ان وتهذ یب مستفید ان برزبان آورده است ومحمدبن‌منوردر

آسرارالتوحید » وکمال الدین آبو روح‌درحالات وسخن ان به‌نقل آن ها پرداخته اند استنادشد»ه است.

زیرا این سخنان ازجهتی مبین مرتبه ومقام ومعرف درجه‌فهم ودریافت گوینده آن ها آبوسعید آبوآلخیر » تواند بودوه رکسی هنگام بیان سخن درواقع ازسرمنزل خویش نشانی می دهدو ازمقام وپایه‌یی که‌دران‌واقع است » عبارت‌می اورد .

دراین ره اولیابازازیس وپیش نشانی می دهند ازمنزل‌خویش

(گلشن‌راز/ ۳)

ازیادنب‌اید برد که أق وال عرفاوسخنان صوفیه ۰ برای‌پیروان ومرید ان آن‌ها »در حکم خحطمشی زندگانی ودستورآلعمل وشیوه‌سلوك روحانی به‌ضمارمی رفته است‌وبه خاطر احترامی که سالکان برای گوینده آن سخنان قایل بودهاند-‌این گفته‌هاکم تردر معرض غراض وآهواء بشری‌واقعگردیدهوبه احتمال قریب به قین ازشایب تصرف و تحریف‌وتغیی رمصون وصورت حطابی وجنبه تعليمي آن محفوظمانده است .

آمادامنه مطالعه وتحقیق درسرگ ذشت وأحوال آبوسعید_متوقّف ومحدوددر آقاویل ومطالب ویررسی داستان های‌دوسرگ‌ذشت نامه اونشده‌وعلاوه بردوکتاب مذکور-ازهمهمد اركمعتب روما ذمستندوقدیم که بهمناسبتذکری ازوی‌درآن‌ها آمده است_استف اده‌گردیدهی وازجمیم امک ان ات موجودبرای روشن ساختن سیمای حقیقی پیرمیهنه تا آن جاکه‌در توان طالب علمی مقید به آصالت وصحت کار علمی بوده است_بهرهبرگرفته است ۱

ازآن جاکهبهمیزانی وسیع » طبع وقریحه واندیشه ادمی-ساخته وپرداخته‌محیط اجتماعی اواست وشخصیت ه رکس درجریان‌زندگی اجتماعی اوپدیدمی آیدوقوام‌و نظام می گيرد-سعي تام به‌عمل آمدتاصادة انه در سرگذشت آبوسعید در قلمروفردی‌و اجتماعی » سیر وسلوك کرده بیهوده اسیردستاوردی‌مبتنی برخیالبافی نگردد . ازاین‌رو برای شناخت ومعرفی سیم ای‌معنوي وی به جامعه‌زمان اوتوجه‌خاص کرده » ازاین رهگ‌ذرروا بط متقابل مردم بایکدیگروسایر شژون اجتماعی راد رآن‌روزگاران ازنظر دور نداشته است وعلاوه بربحث درباره‌روزگارکودکی ونوجوانی . کیفیت تحصیل ومعرفی استادان مسافرت‌ها مجاهدت هاوریاضت‌هاو مباني دینی و اعتقادیآبوسعید همراهباتحقیق دروضم دینی د رآن‌روزگاروهمچنین شخصیت ممتاز اجتماعی وتأثیر

ظهور اودرمیان صوفیه ونقشی راکه‌وی‌درتکامل تصوف ایفا کرده‌ووجوه استقلال وامتیاز شیوه صوفیان» ای رشته تصوف وسلسله امن اد خرقه وکیفیّت زندگانی وسیروسلوك روحانی اودر خانقاه‌وسماع ازمنظروی‌وبررسی تام وجامعی درباره مسخنانمنظومی که بدومنسوب است.به‌بازنم ودن‌مسایلی از جنبه‌های گوناگون زندگانی اومانند کیفیت رفتار اوبامردم ونقش اودرتربیتآن هاسرقت!ٍحساس وبشردوستی » آزادگی وآزادفکری ویبانمظاهر جوانمردی ا و که ه رکدام می تواندمعرف بعدی " از شخصیّت اجتماعی او باشد_پرداشخته است .

دربخش های‌دیگس به‌دید ار آبوعلی سینا وآبوسعید و ارتباط علمی وشخصیت معنوی‌وقرابتروحانی ومکاتبات آن‌دوبه تفصیل واٍشباع سخن رانده. به‌فرزندان‌و با اندگان مشه ور ابوسعید که دربسط واشاعه طریقت درقرون بعدمورواقم‌شده احیانآپایم ردومیانجی میان‌مردم بینوا وا رباب قدرت درروزگاران بعد به‌شماررفته اند اشاره گردیده است . ۱

دربخش دیگری با استقرایی تام درباره‌معاصران و موافقان وعلل مخالفت مخالفان آبوسعید به تفصیل و اشباع سخن رانده وبحث کرده است .

۱ آبوسعید ۰ در ترازوی‌نقد » عنوان بخش دیگری از کتاب حاضر است که‌د رآن به‌بررسی مستقلّی درباره جنبه های شخصیت آبوسعید پر اخته ۰ به‌دقايي‌زندگانی مادی ومعنوي اوازدیدگاه‌هایگوناگ ون توجه عاص مبذول داشته ۰ ووجوومثبت ومنفی جوانب‌زندگانی واندیشه‌های اورابازنموده‌است .

«بررسی و نقدجامعی از حکایات وروایات مربوط به کرامات و خوارق‌عادات» که درسرگذشت‌نامه‌های‌وی‌ودیگر کتاب های‌معتبربه آبوسعید نسبت داده‌شده است‌ و «تأشیر آبوسعید در ادبیات فارسی » که حاصل کوششی خستگی ناپ ذیروتلاشی مورچه‌وارو استقصاوتتبع مقدوردر آثار منظوم ومنئور فارسی است-این‌دفتررا به پایان می آورد .

یادکردن این نکته. کم ال ضرورت راداردکه در تحقیق مطالب وبیان‌مسایل مربوط به فصول سرگذشت نامه آبوسعید »رقم این سطور با محد ودیت منابعوبهام و

4 [۱ ۰

أحیاناتناقض مطالب در بارهکیفیت زندگانی سرشارازبد ایع وافکارواندیشه‌های او روبروبوده است* . زیرابه طو رکلی آن‌سوی‌سیمای‌ظاهری آدمی ‏ بویژه‌مظاهرزندگی معنویاو, بسیارپیچیده است‌ونویسندگانی نیز کهدریبان شیوزندگانی وکیفیّت سلوله روحانی آبوسعید به بحث پرداخته اند-تنها به تعریف هاوعبارت های کلی وگاه‌مشابه قناعت‌ور زیده ازذکردقایق ونکت خودداری کرده اند وتنها خواننده نکته سنج وآگاه ب‌دقایق ودارای‌ملکه استنباط نیرومند وبرکنا را زآوهام وتخیلات و آشنابه وضع محیطو روزگار آبوسعید می توان د درنتیجه مقایسه وسنجش وقایم داستان ها آسرارالتوحیدو حالات وسخنان. بامنابع تاریخی واجتماعی دیگر-به حقایق وجزییاتی ا زکیفیت زندگانی وی آشناگردد . که البته کوشش تام به عمل آمده است‌تادر نقدمنابع وتجزیه‌و تحلیل عوامل مردرزندگانی آبوسعیدازحقايق مبتنی بر أسنادتاریخی نیز استفاده شود . زیراباهمه یال آلودگی وعلاقه به دودمان که‌درداستان های‌پرداخته محمدین منوروکمال الذین آبوروح به چشم می خورد برای آشنایی ودستیابی به حقایق دنیای یچیدهومبهم ودهلیزسردرگموپریج وخم زندگاني ] وسعيدبراي محققی که گرفت ار بهانه‌های عامه‌پسند نباشد-هريك ازداستان های‌این‌دوکتاب حکم دریچه‌یی رادارد که به روی آن‌سوی‌چهسره ظاه رب وسعید گشوده‌می شودوپژوهشگ ر موشک اف برای لحظه‌یی کوت اه فرصت آن رامی یاب دتا ازاین دریچه‌ه ابه‌محیط ماوراء آن هانظر انداخته» ازارتفاع معنوی‌به تماشای آبوسعید حقیقی در خالص ترین صورت ودرنقطه او خودبپرد ازد .

تعلیمات آبوسعید آپوالخین چنان که از گفته‌های شیخ در أسرارالتّوحیدبرمی آید از صوبت وغْم وض بیان مر ست‌وبه‌دستگاهی برقواعدمشاهده‌تجربی وأحکام شعور عام مبتنی است چنان که درآرءوافکاروسخنان وی ازسایلی که بیش ترناشی از آشفتگی ذهن برخی از فیلسوف ان است‌تاٍشکال ذاتی موضوع_خبری نیست وراه براي علم‌تجربی واستواربشربازو آزهایشگاهآن صحنه‌ناپیدا کرانه حیات وپهنه‌وسیع و گسترده‌زندگی است .

علاوهب رآن که چنین می نماید که‌پیر میهنه نه تنه ابالکل نسبت به حوایج فکری زان خویش بی اعتنانیست بل که نمایندههترینآراءزمان حویش است که قبولیت عام

۲۵05 ۷۵۱۸۲ ۷۵۲۱۲۲ 2ب لش 0

مردم‌رورگاران رانیز به دنبال‌داشته است‌وهرچند گفته‌های او اغلب‌به‌زبان اشارت‌وبه لفظ اند ومعنی بسیاربرزبان‌ویآم ده است . اماسلامت ذوق‌وظرافت فک ربرآن حاکم است‌وقر بحهو استعد ادوابتکارازآن آشکار. به‌گونه‌یی که‌برای استفاده‌بسیاری ازادمیانی که‌مایل ان دحک مت زندگی وراه‌ورسم آمیزش با مردمرادر قاللب دستورآلعمل هایی آسان بیابند_سخنان خطابی اوبهعاطرسپردنی ‏ به‌یادماندنی و مفیدوخواندنی می تواندباشد . ۱

آسرارالتوحید راباید ازدید گاهی ارزیابی کرد که‌محمدبن منورنویسنده کتاب » خود به‌هنگام تألیف آن‌منظورنظرداشته است ۱ دیدگاهی مرب از جنبه‌هایمذهبی ۰ تاریخی . سیاسی واجتماعی وبالم أل تصویری ازمحیط پرورشی وعلمی وکیفیّت سیروسلوك صوفیان خراسان دررورگار حیات آبوسعید .

مردم گرداگرد آبوسعید نی زدرمیانگین کل ونقدوارزیابی نهایی درونمایهمطالب و حکایات آسرارالتوحید بر دودسته اند :

گروهی که منند فرزندادهاش-محمّدین مر سودوستان ورن اخواسته داز وی قدیسی قه رم ان بسازن دوگروهی دیگ رکه اوراشیطان مجسم دانسته » درخیال‌به زنجیرش کشیده » قصد شکنجه وآزارش کرده اورامحکوم ساخته ومزاحم شگردیده اند واوکه فرزن د خانواد‌یی مرفه‌ویکی ازپروردگان صادقمد ارس مذ هبی زمان خویش بوده است؛ نخواسته است مانند دیگران رفتار کند ودرست در لحظاتی که‌می توانستهیکی از مهم ترین پایگاه‌های اجتماعی-یعنی مسند فتواوقضا را به‌دستآورد» نخستی گام را درجهت مخالف وبرعکس طریق آبناي زم ان خحویش برداشته وبا برد اشتن این گام يك لحظه نیزبه پشت سر خویش نگاه نکرده است .

وی مردی نبوده است که از حود ویادیگران بگریزدوراهی چون‌همگ ان رود . هرچند زندگانی درخاندانی برخورداربه اواجازه‌محرومیت‌نمی داده است اماپس ازترك مدرسه براي‌خود آیین زندگي تازیی بنیادنهاده است . استنتاج اوا زآموخته‌های مکتسب این است که‌مطالب علمی . مجرداتی نامسلّمند . مگرآن که در قماش خود زندگی بافته شده باشند . اومقصود از علم رابنابريك تعبیر_قدرت یافتن بر عمل و اقدام اگاهانه در صحنه حیات می داند . از این روتمام چیزهایی را که فرهنگ وتاریخ وجامعه درزمان اومی توانست درتصرفش نهاده باشد_دیگرباربانظردقیق » تقویم وارزیابی کرده

-برتجارب زندگی خوی شآزموده است وانصاف را که در این‌راه‌دربه کاراند اختن خرد ادداز خویشتن تحرداغوقریحهبی ای لوصف نشان اه است ۳ ی

اگرچه کتاب افرینش ‏ نظمی به خودمخصوص داردوتابع اهواءوبا اغراض این یا ان وباپیروسنن وایین های مصنفان وموّلفان کتب عادی ومعمولی نیست . امابه اعتقاد آبوسعید_حیات بشر آن چنان از ضعف و گناه و آلودگی اگنده است که شایسته آن نیست از قوانین وضوح ودقّت استنتاج برخوردارباشد ۱

هرچند باشناکردن درجهت مخالف عرف وعادت مردم زمان » بتدریج برای‌خود دشمن تراشیده است وگویی فعالانه برای فاصلهگذ اری‌بین خودودیگران از لحاظ گفتار وکرداردرتلاش بوده است . ام اازسوي‌دیگس وی‌مردی‌هم نبوده استکه از تشنیع و بدگویی وزعم زب ان مردم دررسراسر عمردرازخویش بهراسد ویاخم برابروآورد . بل که وی‌درایام زندگانی همچون سیلاب بهاری» خروش ان ودمان وپرغریووفریادبه نظر می رسد وبازتاب‌ووا کُنش وی دربرابرمخالفان-تظاهربه‌بردباری‌وبه مسخره گرفتن حط مشی وراه‌ورسم حاکم برزندگي آن‌هابوده است . بظاهراویراین باوربوده است که از دست ادمیان گرداگرداوکاری‌برنمی آید "وتنهاهن رگروه ای مخالف ویامع ارض- محدودبه اشاعه‌هرچه بیش ترشایعات درباره‌اومی توانست باشد .

درست همانند کسانی که‌د رأطراف اوزیسته‌اند_نویسندگان نیزبه‌دوگونه درباره اش به‌داوری‌نشسته‌اند :

الف : دسته‌یی که بنابر عادت وشیوه خویش-ه رکه راوا زجمله آبوسعید را کهبا باورداشت هاویارسم وراه دیرین خویش معسارض یافته اند نخست به‌ملامت ونکوهش و سرزنش وسپس به‌تشنیع ورد وطردش پرداخته اند .

ب : برخی دیگ رکه اورادرمسیری که قرارداشته است-پذیرفته » نقطه [بهام ویا جنبه منفی دررفتار ا وکه باگفتارش متناقض باشد_ندیده اندوازاین که این مردآزاده» هیچ‌گاه خویشتن را قرسانی تعلیمات سنتی زم ان خویش نک رده است .وی راتقبیح ننموده » برداشت وقضاوتی همراه باتفاهم از اوداشته‌اندواوراهمان گونه که‌بودهاست.

,

پذیرفته اند که به شکل درخشانی از فرصت هاوموقعیت ها کمال بهره‌برداری را کرده است ومردزندگی وحیات بوده است وجنبه‌ه ای مطلوب آن را نه‌تنهاتحقیر نکرده . بل که به

۵۵ ۱6۷6۲ [۱ ۷۲۵۲05 ]باه رفه‌مم چحر به0۲6 پرههه مومنی 20 نناک چ

۷

کامجویی پرداخته ونصیب خود ازدنیارا ازیادنبرده» اززندگانی بهرهوتمتع برگرفتهوبا خودومردم جامعه اش صیمیم انه وراست ‏ رفتار کرده است و انصاف را که این خودآغاز

شاید بتوان گفت که‌برای تصویرتام ومعرفی تمام این روی‌سکه‌زندگانی آبوسعید -محمدبن من ورازبذل‌هیچ گونه کوششی دریخ نورزیده است . به گونه‌یی که حود بوسعید نیز چه‌بسادرزم ان حیات هرگ زاین تصوررانمی کرد که پس ازمرگ » این چنین صحنه پرداز کارگ او اندیشه‌صوفیانه » درقلم روقرون و أعصارگرددومردی‌مایه‌وراز نکته‌سنجی ولطیفه‌پردازی‌وسخن آرایی وحاضرجوابی وقوت کلام وشیرینی گفتارو برحوردا رازن وذ اجتماعی به گونهیی به شمار آید که گاه‌سخنانش ورای قالکاملان و حال‌واصلان است .

کم ترخواننده‌یی است که سرارالت وحید را بخواند و افسون درونمایه حکایات مندرجدرآن نگرددوبه‌دوستداران آبوسعید نپیوندد . اگرچه‌نویسنده کتاب-محمدین منور-به بهانه نگارش زند گی نامه آبوسعیدباصورت عشق » عشق هاباخته ودرخلوتگاه ضمیربه ارضای نیاز درون خویش پرداخته است ‏ اما درواقع بانوشتن آسرارلتوحید -

7 علیه نیای خحویش شایعه بافته وبامخ الف ان ودشمنان معاصرویابعد ازوی » درمتهم ساخت نب وسعید همکاری کرده است . اماوابستگی عجیبی که‌میان موضوع داستان های کتاب ومايه‌هاي‌دهنی اکثر آدمیان وجوددارد-بردلبستگی ودلدادگی آدمی به دنبال کردن نتیجه‌داستان ها آسرارالّوحید » می افزاید . مقصودآن که دربسیاری از مواردخواننده‌بروشنی شباهتی بین محنت هاویا کامیابی هاوسرخوشی های‌خویش با آنچه برسر پیر میهنه وپیروان اودر سده پنجم هجری رفته است » ملاحظه‌می کندوبه این

نتیجه‌می رسد که آنچه بر و ی گذشته است. می توانددرهرزمان-البته نه درشرایطی بکلّی یکسان بل که‌دراوضاع و احوالی مشابه امابدون تغییرنفس ماجرا اتفاق افتد . به عبارت دیگس زندگی نامه آبوسعید د رأسرارالتوحید, دربارهحوادئی استکه‌درست همین امروزنیزمی تواند اتفاق افتد . منتهی باآدم های‌دیگروشخصیت‌هایی بکلّی متفاوت ازمردم روزگاراو. برای‌مشال. کوته‌بینی وتعصبی راکه درتم ام طول‌تاریخ بشریت وجودداشته است‌وماجراهایی که به توالی ود اروتواتربه روایت صاحب اسرا رال وحید بر سر آبوسعید آمده است را امروزنیزدراقصی نقاط جهان‌وحتی درمیان مردم‌سرزمین های‌مذعي تمدذن » می تون ملاحظه کرد .

به هرحال خواندن حکایت های‌زن دگانی مردی که به سبب مضالفت با نظام آندیشه حاکم ب رجامعه قرن پنجم همجری-د رمعرص با زحواست وزخم زبان ویاتعقیب و آزارقرارمی گیردوباظرافت وروشن بینی وهنروذوقی کم نظیر- نف وذفلسفه بشردوستانه حویش رانه تنه ادرزم ان حیات که‌حتی دربرخی ازمواردتابه امروزبرادب وفرهنگ این سرزمین ند اوم بخشیده است.-می تواندجالب‌باشد .

بامطالعه این کتساب هرچند ممکن است ابوسعید راشخصی درگیرودچار تناقض بیابیم آص ابا اتکاء برمب-ادی‌جامعه‌شناسی واستنادبرمبانی روان شناسی - می توان اورابه موردی از« فراتر از خو یشتن رفتن » تعبیر کرد . زیراهررکس این ارزورادر خودپرورش وتکامل می بخشد که‌روزی از خوید یشتن فرارکند . برحی این آرزوراباسقوط وانحطاط درپناه‌وسایلی منحطّ ومتنزل برآورده‌می سازندوگروهی دیگر از خویشتن فراتر رقته ‏ به اعتلا وتصعيد و عروج ووالابی "می رسند وشاید آبوسعید را بتوان از نوع احیر داست.

در این جابه‌هیچ وجه‌سر آن ند ارد که با خوانن دگان عزیز-ازمیزان صرف‌وقت وسوخت‌زیت‌دماغ وفکروکوشش وکارپی گیرومداوم درتهیه این مجموع‌یاد کند ۰

دل‌پرز خون و باتونزنم‌دمی که‌نتوان به حضور نازنینان , غم دل درا زگفتن

مطالعه وارزیابی منابع ومصادری که قدمت نقل وروایت وصحت مطالب و آمانت نویسندگان آن هانزدآرباب تحقیق وا صحاب نظر-محل تردیدنیست ودرتلیف کتاب حاضص بد ان هامراجعه شده است ‏ شایدمعرف میزان دقّت درتحقیق و کوشش مطالع»وتحقی درس گذشت ومد والخرگردیدم طیعدرغایتتشاطوناطردر کمال فراغ وان دیشه در سرحدآسودگی ودل در نهایت شیفتگی بود . امااکنون که خاطر خویشتن رابه احوال وا فکا راب وسعید وآثارادب وفره نگ اسلامی نوازشی داده‌واز روحانیتآن جذیه‌یی دیگردردل‌نه اده‌وازشراره کرداروگفتاربزرگان تصوف وعرفان آتشی بررخت‌هستی خویشتن زده وره آورد این سیر معنوی راحالی که از این‌معاملت بازآمده‌امبه حضور صاحبدلان تقدیم داشته‌ام سخت احساس می کنم که« قوت

(۱ 1

روبه‌ ضعف رفته است و ضعف رو به‌قوت .1

خزان عمردرپیش وغروب عشق نزديك است دلم ازوحشت پایان این انسانهمی لرزد گذشته ازتوفیق وعنایت الهی که مفتاح هرفتوح وکلید هرکار فروبسته‌یی است . حسن نیت و اظه ار محبت مدیرخردند واعضای دانشمندشورایگروه آموزشی زبان‌و دبیّات فارسی دربررسی وپیشنه اد انتشا کت اب حاضروتایدسرپرست محترم. دانشکده ادیات و علوم انسانی دانشگاه طهران شایان قدردانی وسپاسگزاری است . استادی‌بزرگوا را زاعضای‌شورایمحترم تألیف و ترجمه‌دانشگاه‌طهران_که خودًهلِ علم ومردتحقیق وتتبع وموصوف به تقوی ومنعوت به فضیلت عد الت استاز راو حسن ظن وکرامت به مطالعه این کت اب پردا خت وبادقت نظ رخودآن را آراست و از لطف و بزرگواری مقدوردقیقه‌یی فرونگذ اشت . " کارکنان صدیق ومحترم موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه‌طهران_درنثارمه رودلنمودگی وحسن سلیقه‌ودفت مطلوب_اهتمامی بلیغ داشتند . سپاس ازهمه آن هانیزبرای این بن دهد پایان این مقال ازمقوله فرایض

مسر سرو مرم ق ‏ کر

است . ۱ وماتوفیقی |لبالله له توت وه آئیب . 4[ آیه ( ۰ ۹ سوره(هود) ]

طهران پنجم رد دماه‌یکهزار و سیصد و شصت وهفت‌شمسی سیدمحمددامادی

گر مر گر را 6 ‌ ه‌ گر نبسودی خلق مسج وب و کشیف ور نبسودی حلق‌ها تنگ و ضعیف در مدیحش داد معستی دادمی غیر این منعق لبی بگشادمی شرح توغبن است با اهمل جهان هم چو راز عشیق دارم در نان

[مشنوی‌دفتر۰۳/۵ ۰۶۰۴ ۷طبع نیکلسون ]

۱-ابوسعید در ایام کودکی ونوجوانی

آبوسعید فضل اللّه بن آبوآلخیرین احمدمیهنی " صوفی نامبرداایران دراو حرقرن چهارم‌و وایل قرن پنجم درروزیکشنب» اول‌ماه‌محرم‌سال‌سیصدوپنجاهوهفت‌هجری" (-هفتم دسامبر ۷) درشهرمیهنه چشم به‌دیدارجهان گشوده است .

پدرآبوسعیدبنابرنص صاحب آأسرارالتوحید ۰ به شغلی عطّاری‌رورگارمی گذرانیده‌وعطارها در آن روزگاران بیشتردارومی فروختند ویس خودنیزبیماران رامعالجه ودرمانمی کردند "ودرمیهنه به 0 باب وبوآلخیره "شه رت‌داشته است . وی ازمردان صوفی نهاد روزگا رخودبوده وبا اصحاب وصول‌و وصال نشست وبرخاست د اشته‌ورفت وآمدمی کرده است .

به خواهش ماد ر آبوسعید . پدر او فرزند خودر به مجالس این پادشاهان‌نهان ومردان پاكٌ جیب برد . "ارتب‌اط ومعاشرت والفت روحی که به حسب استعد اد فطری وتأییدربانی میان اووجویندگان حقیقت به‌وجود آمد . موجب گردید که اندیشه‌ه ای‌پاكواسمانی ۰ تاروپودوجود این مردراهحتّرا آن چنان به حودمشفول دارد تا سرانجام به تصرف جَّ بات حق و | کسیر عنایت رب » مکتبی مستقل‌و مثبت رادرتصوف در ایران قرن پنجم پایه نهد . مکتبی که‌بی گم ان‌درپرورش وتک ام ل وتکوین این اندیشه دررورگاران بعد تأثیری‌بسزاوشگرف داشته است .

آبوسعید ۰ نخست درزادگ اه خویش‌دانش آم وخته وبه‌ترتیبی که خواهیم آورد؛ درمحضر استادان ومن ظوران نظر عنایت که محوظ از کید نفس ومک رح اند به کسب‌دانش ومعرفت پرداخت"تاسرانجام در ظلم ات عالّم طبع , آن حضر حقیقت . آب حیات معرفت چشید وشعور

. 0۳ ۹ 3 اه زا ار م۱ ۰۰ ۱-ازه آبومحمدعیاری» که‌مردی‌پرهیزگارومتقی وا صلحاوعبادرورگارخودوا زمشاهیر قراءحراسان ‏ بود. قران آموخت .

۲-ازمحض ره پیب وآلقاسم بشر یاسین »متوفابه سال ۳۸۰« .ق درمیهنه" آمسلمانی‌و آورادوأذکاردینی واصول انسانی واخلاص وبندگی آموخته ور به ارزشاد اوسینه را اززنگارطمع پاك ساخته است. :

۳-از« آبوسعیدعیاری» ۱۲ که امام ومفتي وادیب ولخ وی روزگ ا رخودبود مقذمات ادب‌و صرف ونحوآموخت ودرنزد اوسی هزاربیت از اشعاردوره‌جاهلی راخواند وا ز حفظ نمود . ۲۳

۴-آنگاه به مرورفت ود رآن جادرسلك شاگردان « امام آبوعبد اللّه خضری» "" متوفابه‌مرو

درآمد . آبوعبد الب خودازشاگردان «سریج » بودوسریج شاگرد«مزنی +ومزنی شاگرده امام‌شافعی » بوده است .

امام آبوعبد اللّه ا زجمله‌بزرگان وپیشوایان مذهب‌شافعی وازسالکان طریق تصوف عابد انه به‌شمارمی رفت . آبوسعیدمدت‌پنج سال درحدمت این مرددانشی » متقّق ومختلف خواندوجون او درگذشت » به خدمت امام « آبویکر عبداللّه‌بن احمدین عبداللّه » فقیه شافعی ومعروف‌به« قفال مروزی»* (متسوفابه‌سال ۷ ۱ .ی درسن‌نودسالگی) شتافت وپنج سالدیگربه تحصیل فقه ۰

۵-آنگاه از مروبه سرحس رفت ودر حلقه درس خواجه « امامآبوعلی زاهرین احمدبن محمدین عیسی سرخسی ‏ " فقیه متوفادر ۵۳۸۹ . ق . که استادتفسیروحدیث‌بود . حضوریافت وبامدادان تفسیرونیمروزان علم اصول‌وشامگاهان احادیث وأخبارازوی آموخت .

۶-دراین زمان است که ب وسعید رابا« لقم ان سرخسی 4" که از قلندروش ان شوریده‌حالو عقلایمجانین ومردی مجتهد وپرهیرگان وازاصحاب وصول ووصال‌بود اتفاق‌دیدارافتادولقمان درآًبوسعید به چشم قبول‌نگری پست‌ویه‌دلالت‌وراهنمايی شیخ آبوسعید برخحاست وموجب‌ملاقات وبا «پیر بو لفضل محمدبن حسن سرخسی » گردید .

۷-پی رب وا لفضل به ارشادوتربیتأب وسعید هم ت گم اشت وهمواره‌مراقب احوال وی بودو شرایط ته ذیب احلاق‌وتزکیه نفس وقواع در یاضت رابه اوآ وخت . تفکُروریاضت وانزواوعزلتو مراقبت نفس وانقطاع از حلق وتركمخالطت و خلوت وگریز اوازقیل وقالمدرسه‌وشستن اوراق‌دفتس اززمانی آغ از گشت که به شرف تلقین درس پی ره نظر آبوالفضل سرخسی نایل آمدودرحقیقت. نقطه عطف زندگانی وتحول‌روحانی ومعنوی‌وی ازاین زمان آغا زگردید ِ

۸-پس ازآن که‌پیرآب والفضل ‏ به رحمت‌خد ای‌پیوست(متوفا۴ ۴۱ هه . ق) أبوسعیدبه نزدپیر مطلق « بوالعباس قصاب: بهآمل رفت "" دراین زمان « شیخ ما از علم قالت روی‌به علم حالتآوره بود»" ام اهنوزبه اجته اددرراوشریعت‌وانجام فرایض‌دینی مشضول‌بود . بهمراقبت احوال‌شیخ آبوالعباس قصاب . مردانه کمربربست و خرقه تبرك » " ازدستأبوالعباس قصاب برگرفت . ۲۲

۲-مجاهدات وریاضات آبوسعید آبوآلخیر

۶ ی ی ۵ بنابه گفته » محمدین‌مون درآسرارالتوحید آبوسعیدریاضت ومجاهدت واحوال‌نهانی و

۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

معنوی‌ومرتبت روحانی خودرا از مردمی که‌درتنگنای خاك , لت رادر امورمادی وظاهردنیای فریبنده می جویند » هموارهپنهان ومخفی می داشته است‌وهیچگاه‌تمایلی به اظهاروابرازآن هاازخودنشان نداده است ؛ «مگر آنچه در میان مجلس به‌وجه استشهاد؛ یادر ای سخن از جهت هد ایت ورغبت مریدان‌برزفان(-زبان)راندی. ! ما از آن جا که « هر که در دنیابه درجه‌ییمی رسد از درجات سعادت ‏ به‌ریاضت ومجاهدت و مخالفت هوی وشهوت می رسدوریاضت. مفتاح همه سعادت هاست و یم ي‌همه دولت‌ها»! شیخ آبوسعیدپس ازدرك محضرپی ربوالفضل ومصاحبت ومراقبت احوال وی به میهنه بازگشت وراو ریاضت ومجاهده رادرپیش گرفت. ودراین طریق » جانب افراط راتا آن جاپیمود که« نام‌دیوانگی بر وی‌ثبت کردند » صاحب آأسرارالتوجیدمی نویسد : «به‌میهنه آم د ود رآن صومعه که نشست (- سک ونت) اوبود . بنشست‌وقاعدهزه دبرزیدن گرفت و وسواسی عظیم پدید آمدچنان که در ودیوارمی شستی ودروضوچندین آفتابه آب بریختی وبه‌هرنمازی غسلی کردی‌وهرگ زیرهیچدرودیوارتکیه نکردی وپهلویرهیچ فراش ننهادی‌ودر ین مدت پیراهنی تنهاداشتی به هروقتی که بدریدی‌پار‌یی بروی دوعتی تاچنان شد که آن پیرهن بیست من گشتسه بود | وهرگز باهیچ کس خصومت نکسرد .الا بوقت ضرورت باکس سخن نگفت ودرین مت به‌روزهیچ نضورد و جزبه يك‌تانان روزه نگشادوبه شب‌بیداربودیو . . . بکلی از خلق|عراض کرد . . . پیوسته به صحراهامی شدی‌ود رکوهوبیابان‌هامی گشتی . . . طاقتزحمت خلق نداشتی ۰ بگریختی وبه کوهوبیابان بازشدی . »۲ آنچه‌رامحمدبن منوردربیان« قاعده‌زهد وریاضت » شیخ آبوسعید آورده است » درحقیقت نم ود ار اندیشه«عامه میهنه »"وعوام مردم رورگاربوسعید نسبت به این قبیل مسایل است که حقیقت را باخرافه همراهبااندگچاشنی از اغراق ومبالغه به هم آمیخته است‌وظاه را حاکی از استغراقآبوسعید در ریاضت و مجاهدت می تواند باشد . «اما انجه بینه و بین الله بوده است در آن سخن نتوان گفت ." آنچه محقَق است. شیخ » سال‌هایی از عمر خود رادربسیاری ازمساجد وعبادتگاههاو صومعه‌هاورباط ها" وزاویه ها" به‌عبادت وترك صحبت وتوجه به حق وانقطاع ازخلق, وتأمل‌در مظاه رآ فرینش وتفک رد فراخنای عالم هستی پرداخته است . نام رباط هایی که آبوسعیدد رآن ها اقامت کرده‌وبه عبادت ومجاهده‌وریاضت پرداخته است. د رأسرارالتوحید به این ترتیب آمده است : ارباط‌کهن" ۲-رباطزعقل ۲ ۳رباط‌سرکله ۲ ۴-رباط‌گورستان. ۲۲ آبوسعید به منظورتزکیه نفس وتهذیب اخحلاق ووصول به مراتب کمال نفسانی » ازانجام اموری

مجاهدات وریاضات آبوسعید آبوآلخیر ۱۳

که‌با خودحواهي فطری ونام وننگ قرارد ادی آدمیزادگ ان منافات تام دارد ازقبیل جاروب برگرفتن و مساجدرفتن محل سک وت و رزومتوضاي درویشان ابا مود وجمع آور‌کنفتکردن : خودداری نک رده است ‏ ۲ اوهمچنین« هرگ زهیچ اداب" وسئن رسول‌صلی اللّه علیه وسلّم‌در حضر وسضر فرونگ ذاشتی »۱۳ و«به پیروی‌ازسیرت مشایخ واولیادر مت ریاضت. پیوسته روزه‌داربوده. از لقمسه حرام پرهیز نم وده است . »"" درهرشب ان روزقرآنی بهپایانبرده. يك‌سال‌با کسی سخن نگفته است. ازبازارومراکزترددمردم » دوری‌جسته مقیم مسجد وهموارهقنع وتسلیم بوده است . ازهمه مهم تربرای‌تأمین نیازمندی های خانقاه به سژال مشغول شده است . بیان‌ممتع این موضوع را اززبان قلم محمدبن منورچنین‌می خوانیم : « از جهت درویش ان به سوال مشخ ول شدیم . که‌هیچ چیزسخت ترا زاین ندیدیم برنفس » هرکه‌مارا می دید به ابتد ايك دینارمی دادچون برآد. کم ترشدتابه‌دانگی بازآمدوفروترمی آمدتابه‌يك ميويزويك جو بازآمد . چنان‌شد که این قد رنیزنمی دادندپس روزی‌جمعی (-درویشان) بودن دوهیچ گشاده‌نمی شدما دستارکی درسرداشتیم درراه ايشان نهادیم وبعدازآن کفش بفروختيم پس آسترجبه . پدرماروزی‌مارآبدید سربرهنه وتن‌برهنه . اورا طاقت برسید . گفت ای پسر آحر اين را چه می‌گویند؟ گفتم : «اين را تو مدان بهنکی ۱۷,۱ از نک آوسعی تویقخددمت در ویشان‌رایافته است. خرسندوشادبودچنان که‌روزی‌در میان سخن گفته است : روزی‌مامی گفتیم گفتیم : «علم وعمل ومراقبت که حاصل آمد. غیبتی‌می‌باید ازین درنگریستم اینمعنی در هیچ چيزنينيم » مگردر خدمت‌درویشان ۹ از سخنان محسدین‌منون غلوومبالغه دربیان مطالب بخوبی پیدا است» چه‌گمانمی رود ظاه رآ مقصود نویسنده بیشتر موقوف ب رآن بوده است‌تابایاد وری‌ونشان دادن وتوصیف کیفیت خدمت بوسعید به حانقاهیان, توجه ونظ رصاحب ان مال وثروت وارباب‌بی مروت دنیارابه تأدیه‌وپردااحت وجوی جهت‌تحکیممبانی مادي‌زندگانی درویشان دررباط هاوخانقاه‌هاجلب‌نماید . درجای‌دیگر گفته‌است : « آبوسعیدمدت‌چهل سال‌تمام به ر یاضت ومجاهدت پر داخته است . که‌مرادنویسنده ۰ استغرا قآ بوسعید درریاضت وکشرت افراط وی درمجاه ده بوده است . "" چنان که‌داستان حلواگر نی که ازلحاظ ادبی یکی ازبه ترین داستان های آسرارالتوحید است. " » نیزاز ساخته‌هایمحمدپن‌منوردر اثبات ریاضات آبوسعیدأبوآلخیر بوده است‌تابد ان جا که‌بنابه اظهار نویسنده آسرارالتوحید ‏ آبوسعید , به دید ار« خضر »نایل آمده‌وشرف صحبت اورایافته

۳۲

۱۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

قب ول عام مردم » آبوسعیدراتا بدان جارسید که : «مریدان‌می آمدندوتوبه‌می کردندوهمسایگان‌نیزاز . حرمت ما خمرنمی خوردند . . . پوست خربزه که ازدست ما افتادی‌بیست دینارمی بخریدندويك روزماشدیم برستور نشسته آن‌ستورنجاست افکنده مردمان‌می آمدندونجاست رآ برسروروی خودمی مالیدند !»۲۳

ودر«حالات وسخنان »می خوانیم که : «شیخ مادرمذت حیات فانی درمعانیی که‌موجب

قرب ووصلت درجات بود » براولیای‌متقدم سبقت داشت . ۳ ف ِِ

( ابتدادوجیز وایست کرد » یکی سفر ویکی استاد ِ

آبوسعید به شه ره اي مهم ومعروف خراسان برقدم تجریدوتوگل . سفرهایی کرده است . در این‌مسافرت هابا بزرگان ومشایخ تصوف, ملاقات هایی داشته وبه زیارت تربت مشایخ واولیا" پرداخته است . چنان که‌در خرقان به دید ارشیخ آبوآلحسن خرقانی (متوفا ۴۲۵ ه ) نایل آمده‌وشیخ بوآلحسن حطاب به آبوسعید به منظور ستایش و بزرگد اشت‌پیر میهنه گفته : « تو, عزیزتر ازآن ی که‌تو رابه مکه برند. کعبه رابهتوآرند, تاتوراطواف کند . 4 ودربیان مراتب روحانیت‌وفناءفی اللّهبوسعید گفته‌است : « این جاهمه‌حقی ‏ این جاهمه‌حقی . »۲

دربسطام : «ساعتی‌سر درپیش افکند در پیش تربت‌بایزید » پس سربرآوردوگفت : این جا جاي‌پاکان است‌نه‌جای‌ناپاکان . »"

سفره ای دیگر آبوسعید به‌باورد" سا ام دامغان ‏ : استراباد بست مرورود" ل هرات" " . طوس "‏ صورت گرفته وعمده اقامت اودرنیشابور بوده است . ۲۲

دراین سفرهامیان اووارباب قدرت وبزرگان ومشایخ عصر دید ارهایی بهعمل آمده‌وعامه مردم این شهرهانین به شرکت در مجالس وعظ وارشاد آبوسعید , علاقهفراوان‌نشان‌داده‌اند . علاو‌بر

آن که این سفرهابرشهرت وآوازه واعتباربوسعید افزوده است . ۰ جع ْ. ۳ سا ۲ ۴-رشته تصوف و سند خرفه ابوسعید

پی رأبوالفضل محمدبن حسن سرخسی » خودا کب ارمشایخ زمان به‌شمارمی رفت . شیخ أب وسعید نیزینابه‌روایتی ! ازدست‌وی» خرقه پوشیده است وسلسله سند خرقه اش در آسرارالبّوحید و

کتاب هأی‌تصوف چنین آمده‌است :

۱ -شیخ آبو لفضل محمدبن حسن سرخسی . ازعرفايواخر قرن چهارم است که به زهد وورع وان زوا موصوف وبه کرامت وفضیلت وتقوی معروف بوده است . مولدومنشأوی سرخس واززپیروان . آبونصر سراج )بوده است . عطاردرتذ کره‌می نو پسلد : «پیر آبوالفضل سرخسی یگانه زمان و لطیفه جهان‌بود . . . »وی‌به‌سال/ ۴۱۴ هر ق» درگذشته است ۲

۲ عبد لین علی بن محمدبن یحیی أبونصرالسراج الطوسی معروف به « طاووس الفقراء »و موف« کاب المع فی التصوف » از شاگردان آبوجعفر خلدی وآبوبک ‏ محمدین داوود الدقی و احمدین محمّد السایح بود . وی بنابهگفته آبوعبد الرحمن سلّمی (متوا ۲ ۴۱) از خاندانی پرهیزگارو بهجوانمردی ونيك نامی معروف بوده‌ودرماه‌رجب‌سال / ۳۸۷ ۵ . ق‌وفات‌یافته است 3

۳أبومحمد عبد اللّه ین محمد آلمرتعش النیشابوری که با ببحفص حد ادوا بوعنمان حد اد دوستی داشت وازمریدان بلق اسم جنید وخود ا زمشایخ بزرگ تصرف به شمارمی رفت . وی‌در بغدادبه‌سال /۳۲۸ هجری‌قمری‌درگذشت .‏ ۱ ۱ ۴ َبوالقاسم جنیدین محمد نهاوندی . مرید سری‌سقَطی واز فقیهان ومفتیان رورگار خودو از آئمه نیکون ام صوفی مشرب وعمده اقامتش دربخد ادبود . وفاتش روز جمعه‌یاروزشنبه نوروز سال/ ۲۹۷ ه .ق اتفاق‌افتاد. ه

۵ب وآلحسن سری‌بن مغلس سقطی . خال جنید وواستادویازمرید ان معروف کرخی بود ۱ نخستین کسی است که درب اره توحید وحقایق احسوال در بغد ادسخن گفته است . وفاتش به‌سال/ ۲۵۱ ه . ق‌اتفاق‌افتاد. *

۶-آبومحضوظ مصروف پن فیرو زکرخی . اززاهد ان پرهیزگاروجوانمرد ان بنام روزگارحودواز مریدان خاص داوودطایی به‌شمارمی رفت که به سال / ۲۰۰ یا/ ۲۰۱ ه . ق‌دربغداددرگذشت . ۲

۷.آبوسلیمان‌داوودین نصیر طایی 1 اززاهد آن کوقه بود که همواره به تحصیل د انش های‌زمان ۰ خودرا مشخول می داشت , نخست باب وحنیفه اختلافاتی داشت‌و آن گاهژه پیش ساخت و کتساب هایش را به رودخانه‌فرات افکند . وفات داوودطایی راٍبن جوزی‌در صفة الصفوة (ج ۲ص ۷۳) درسال /۱۶۵ ه . ق‌درعهدخلافت مهدی‌عباسی ضبط کرده وین خلکان به اختلاف اقوال / ۱۶۵ و/۱۶۰یافعی /۱۶۲ه .ق . نوشته است .۸

۸-أُبومحمد حبیب عجمی ازمردم فارس وساکن بصو . متوقابه‌سال / ۱۵۶ ه .ق . ؟

-آبوسعید آلحسن بن آبی آلحسن بن بسار بصری . یکی ازتابعین عالم وزاهد ‏ مولدش در

مدینه‌به‌سال / ۲۱ هجری‌ووفاتش درماه رجب‌سال / ۱۲۰ ه . ق اتفاق‌افتاد. "۲

۰-حضسرت ام ام علی بن ی طالب بن عب دمن اف بن عبد الم طلب بن هاشم مکی به آبوآلحسن وب وتراب وب وآلهیجاءملقب به« آمیرآلموژمنین »أسداللی حیدر کرانه شاه‌مردان » شاه ولایت ومولاي‌متقیان ۰ پسرعمو دامادپیغمبر اسلام و خلیفه چهار م مسلمأنان وامام اول شیعیان[توند در خانه کعبه ۳۰ عام آلفیل و شهید در ۲۱ رمضان سال/ ۴۱ ه . ق در مسجد کوفه برابر با / ۶۶۱ میلادی . ] ۱

بنابه‌روایت دیگب محمدبن‌منون درأًسرارالتتوحید سلسله سند حرقه آبوسعید رابه‌ترتیب‌ذیل آورده است :

۱ -آبوسعیدپس ازدرگ ذشت‌پیر بوالفضل سرخسی . به خدمتآبوعبد الرحمان محمدبن حسین بن محمدبن موسر یی بن خالدین سالمبن روايةبن سعیدین قبیصه بن سراقه زدي‌نیشابوری- [مت-ولٌ درو زسه‌شنبه دهم جمادی آلاخرةسال / ۳۲۵ ه ۱ ق‌ومتوف اروزیکشنبه‌سوم شعبان سال/۴۱۳ ه . ق‌صاحب کتاب معروف طبقات الصوفية واثارمعتبردیگ که‌درنیشابوربه جهت صوفیان خانقاهی برپاساخته بودودربلاد اسلامی شهرت داشت‌چنان که حطیب بغد ادی‌هنگام گذشتن ازنیشابورخانقاهمذ کوررادید ارنموده است" -رسید وخرقه ازوی‌برگرفت ِ

۲ آبوالقاسم اراهیم ین محمدبن محمویه نصرسادی‌مقیم درزادگا خود: نیشابورواز مریدان خاص آبوبکرشبلی « وآبوعلي رودباری وا بومحمد آلمر تعش که درپایان عمربه‌عزم سفر حج در سال/۳۳۶ ۵ . ق‌به‌جانب مکه حرکت کردودر آن جامجاو رحریم حرم گردید تا سرانجام در سال/۳۶۷یابه‌روایتی در/ ۳۶۹ . ق‌درگذشت

۳-ٌسوبکر دلف بن جحدرجعفربن یونس شبلی » اصلش از اسروشنه»‌ماوراءالنه ر-بین سیحون وسمرقند_بود . امادر بغد ادبه‌دنیا آمدودرآن جانشأت یافت وازمشایخ بزرگ تصوف زمان‌و مصاحب ومرید جنید بودوبه‌سن / ۸۷ سالگی درو زجمعه پیست‌وهشتم‌ذی الحجه / ۸۳۳۴ . ق دربغداددرگذشت "

۴ب والقاسم جنیدبن محمد (آلقواریری النهاوندی تم البغدادی) درگذشته‌در/ ۲۹۷ ه .ق دربخداد که طریقتصحو) در تصوف به اومنسوب است ِ‌

۵ والحسن سرینالمفاس سیخ جنید و استدش بودوشاگر معروف کربی بو یگانه من خویش درورعوعلم توحیدبه شمارمی رفت . وی‌درسال / ۲۵۷ هه . ق‌درگذشت ۷

۶-آبومحفوظ معروف بن کرخی از پیران مستجاب الد عوه عهذ خویش واز موالی حضرت اما

علیْ بن‌موسی الرضا(ع) و استادسری‌سقطی بود که‌درسال / ۰ ۲ . ق‌درگذشت ۲۷

۷-آب وعبد ال جعفرین محمد الب اقر؛ امام بن الامام علیه الصلوةوالسلام . ششمین امام شیعیان‌متولددرسال / ۸۳ومتوفادرسال /۴۸ اه .ی ۶

۸-محمدبن علی (ع) امامٍین الامام (باقرالعلوم)متوفا / ۱۱۴ ه . ق .

٩-حضرت‏ امام زین آلعابدین بومحمد علی بن الحسین بن علیْ بن ی طالب علیهالسلام .

۲ .

مادرش به نوشته جمعی از علما ومورخان ازجمله شیخ مفید درارشاد. شاوزنان دختریزدگردبن شهریار بود که اورا شهربانسویه »می گفتند . ولادتش درمدینه بهسال / ۳۸ ه ووفاتش‌هم درمدینه به‌سال /۹۵ه . ق‌در / ۷سالگی واقم شد وقبرش دربقیع است . ابن جوزی‌وفات آورا / ٩۴‏ ه . ق‌و به قولی ۲ ٩ومدت‏ زندگانی اورا۵۸سال ضبط کرده است .

۰ ۱-حسین بن علی (ع) شهید درسال / ۶۱ ه . ق, درکربلا.

۱ ا-علیبنآبی طالب(ع) ۰"

۲-محمدین عبد الله , پیغمبر اسلام (ص) .

3 3

آب‌وسعید , د کلام نویسندگان‌وشاعرانی که‌نام وی‌رازیب دفتره ای‌خودساخته وا زاو ۱ ۲ ,۱

سرگذشت نوشته ویا ذکری به‌میان اورده‌اند» با القاب و اوصاف فراوان یادشده است که به‌نقل آن‌ها می‌پردازيم :

در کاب آسرارالتوحید ونیز کتاب حالات وسخنان شیخ آبوسعید وقریب به‌تمامی کتاب هایی که‌نام اور آورده‌اند . بالقب«شیخ »" ازاونام برده‌شدهاست .

بنابهنقل محمدین منورد رأسرارالتَوحید آبوسعید از جانب حضرت خاتم لنبیاء محمّد مصطفی (ص) لقب «خانمآلأولیء یافته است .

علار بلق اب‌یادشده» در اسرارلتوحید؛ از وسعیدب لاب «شاهمیهنه:" و«عزیز روزگار : + و«پیر صوفیان»" ودمهتر میهنه»" و مهین میهنه) "و«زاهدمیهنه » نام بده‌شده است

هجویری» صاحب کف آلمحجوب باب «شبخآلمشايخ ۱ «شاهنشاه‌محبانو مك آلملوك‌صوفیان» " ازاویادکرده است .

شیخ الرئیس آبوعلی حسین بن عبد اللّه‌سینا از اوبالقب «خاتم آلمشایخ »" نام برده است .

۱۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید بو لخیر

مجدالدین آبوآلحسن عب دآلخافرین محمدبن حسین خاورانی (متولّد درربیع آلاخر/ ۴۵۱ و متوفادر/ ۵۲۹ ه )درکتاب السیاق‌لتاریخ نیسابور» ا زآبوسعید بالقب«پیشوای‌مشایخ صوفیان ۷ یادکرده‌است .

در «تذکرةآلأولیاء » شیخ فریدالدین آبوحامدمحمدین آبوبکر ابراهیم ین اسحاقعطّار نیشاسوری( ۲۷ ۵۳۷-۶ هر ق) با آوصاف«فانی مطلق ۰4 « باقی‌برحق »۰ «محبوب‌الهی ۰4 «معشوق‌نامتت متناهی 4 « نارئین مملکت » : «قطب عالم ۷ آبوسعید بو لخي ر قدس ال سره م «یادشاه عهید) "" یاد؟ ده است ودره آسرارنامه »باب « سلطا طریقت؛ " وهسلطانمهینه»" ودر «الهی نامه »بالقب«شیخ مهنه»" ودر«منطق آلطیر »باعنوان« بوسعید مهنه / ازاونام‌برده است .

حمداللّه مستوفی قزوینی در« نزهة آلقلوب » ذیل «خاوران » چندبیت ذیل را آورده‌وا زبوسعید بالقب« سلطان طریقت »یادکردهاست :

تاسپهر صیت گردان شد به ع ال خاوران تاشبانگاه امدش چا رآفت اب خاوری خواجه‌یی چون بوعلی شادانی آن صاحب‌قران شاعری فاخحر چومشه ور خراسان . انوری شادباش ای آب وخاك خاوران کزروی لطف همچواب بحروعاك کان . گهرمی پروری

لازم به‌یادآوری است که درمیان صوفیه ایران ومحبان آن ها هفت تن لب« سلطان »رادارا

هستند و آن ان‌را: سلاطین سبعه )نامیده اند که‌عبارت اند از: امام علیْ بن‌موسی الرضارع)-بايزید بسطامی-ابراهیم ادهم_جنید بغد ادی-بوسعید آب وآلخیر محمودغزنوی وسنجرسلجوقی .

یاداوری این نکته نیزدرنعوراهمیت است که صوفیان از ان رواین « راه‌نشین ان شاه‌نشان )ما راهنشینيم ولی شاء‌نشانيم / حواجو]را باعنوان « شاه » وی« سلطان » خوانده اند که متضمن اشارت به مرتبه پا علْومقام آن‌هادر عالم‌معنی است ۱

در کتاب های صوفیان-بیتی ازيك قطعه منسوب به « بوبکرٍ صدیق » که صحت انتسابش محل تردید است. منشاً این تعبیررادرنزدآن‌هانشان‌می دهد : ۱

بر ۵ ترس

امن ربیاو زینیها لیس السترفع رفع السطون بالطین زد رت شریف الناس کلهم فان ظر رل ملك فی زیٌ مسکسین ذال ال ذي عظمت نی الناس رافته و دا بلح للدنیا و لین

[کتاب اللمع , لابی نصرالسراج» طبع مصر/ ۰ )"۳

وضع دینی درعصر آبوسعید ومبانی دینی واعتقادی او ۱4۹

و حافظ »نیزسروده است :

اگرت سلطنت فقر ببخشند. ای‌دل کم‌ترین ملك تی از ماه بود تا ماهی که‌مطلع غزل‌نیز اینست : سحسم هأتف میضانه به دولتخواهی گفت: بارآی که دیرینه این درگاهی

[غزل ۴۷۹ ص ٩۷۴‏ حافظ چاپ دکتر خانری ]

معین الدین محمد زمجی اسفزاری‌متخلص به «نامی » درکتاب «روضات آلحنات‌فی اوصاف مدیتةهرات » که آن‌رادر/ ۷۹۷ ه تألیف کرده است. درچمن اول ازروضه‌پنجم در ذکر بعضی حصائص قبة آلاسلام بلخ در باره‌سرحس توضیحاتی داده است‌وبه‌مناسبتذ کر نام آبوسعید از اوبالقب« قطب آلأبرار سلطان آلاحرار سلطانآبوسعید آبوآلخیر »یادکرده است . ۱۶

) جامی »هم در« نفحات آلانس » اورابالقب‌واوصاف «سلطان‌وقت» «جمال هل طریقت‌و مشرف آلقلوب » یادکرده است .

۶ ۶-وضع دیتی در عصر ابوسعید ومبانی دینی و اعتفادی او

۳71 ۶ ۶ ۶ روز ار ابوسعید 4 دوره رواح علوم ومعارف اسلامی وتشکیل مد ارس متعدددینی وتألیف و تصنیف کتاب های‌فراوان در زمینه‌ها ی گوناگون دانش وفرهنگ ومعارف اسلامی است . مباحشات مذهبی در این زسان رونقی بسزاداشت وعلم خلاف" وفن مناظره» پیشرفت فراوان مقارن با این‌رورگان ) امام آلحرمین آبوآلمعالی جوینی ٩(»‏ ۲۱ ۷ هد« . ق) کتاب کر ی ۲ یر رح رن / مغیث آلخلق فی اختیا رآلحق 1 رادر تفضیل وبرتری این شافعی برحنفی نوشت داستان نمارگزاردن « آبوبکر عبداللّهین أحمدقال‌مروزی (۱۷ ۳۲۷-۴ ه . ق) به دوطریقه شافعی وحنفی باوضع خنده اور نما حنفی در حضو ر سلطان محمودغزنوی‌د رکتاب های‌تاریخ به شرح هرچه نمام تر ام ده است ود رحقیفت تصویری روشن از کوشش هاومبارزات فرق اسلامی به ۹ 7 و مج ٌ , ۴ منظورائبات برتری‌بريك دیگردران عهدبه شمارمی رود . از فن مناظه‌درمیا نآ هل علم » این زم‌آن مقفام ارجمن دی‌رادارابودین ان که‌سبکی در « طبقات الشافعیه » نمونه‌هایی ا زاین مناظرات راضمن سرگذشت بزرگان مذ هب‌شافعی آورده است

که ا زآن جمله مناظرات « آبواسحاق‌شیرازی» و« آبوعبداللّه دامغانی »" ومناظه « آبواسحاق‌و بسوآلمعالی جوینی »درنیشابور"ومناظره « آبو/سحاق اسفراینی »و« قاضی عبد آلجبار معتزلی »7 و مناظرهقاضی عبد ال طیف بو لحسن حنفی »"رامی توانیاد کرد

درکتاب آمسرارات وحید نیز محمدین منور , داستان‌هایی مشعربروجوداین قبیل مناظره‌های دینی که به‌من.ظورتفضیل وترجیح نهادن مذ اهب بريك دیگر تشکیل می یافته ۰ آورده است‌وهرجند فصدغایی ومنظورنهایی نویسنده‌چنان که‌همواره درپایان داستان ها انتظارمی رود اثبات کرامات شیخ أبوسعید است . اما از طرف دیگر بروجودوتشکیل مجالس خلاف" ومناظره , دلیلی قاطع تواند

۰ بود .

دراین‌عهد» پیروان مذ اهب اهسل سنت در اوح قدرت بودنندوپیروان آن هاپیوسته بايك دیگر به‌منازعه ومباحثه‌می پرداختند . ازمیان چهارمذ هب پذ برفته شده وغالب دربلاد اسلامی . دومذهب شافعی وحنفی درایران بیش ازدیگرمذ اهب هل سنّت. طرفد ارداشت وازنظرشماره‌پیروان » در حکم مذ اهب غالب وحاکم عصربه‌شمارمی رفت . کاب های«مسالك وممالك ؛ ونیزکتب عقاید وتاریخ وادب به‌چگونگی رواج وقبول وغلبه ادیان ومذ اهب اسلامی که‌دراین عهد درشهرهاو بلادمختلف ایران رواج داشته است. اشاراتی دارند . به‌گونه‌یی که این عصررامی توان‌دوران‌تدوین و تکوین فرهنگ ومعارف و استقرارمذ اهب درایران اسلامی به شما رآورد .

۱ اگرچه‌دراغازاس حکومت هادر این منازعات دینی چند ان دخحالتی نمی کردندولی از اوایل قرن پنجم بتدریج اربساب قدرت ورجال حکومت نسبت به ادیانی که‌باآن هانظر مساعدی‌ند اشتند به‌مخالفت وسخت گر ری‌پرداختند . چنان که‌دربارمحم ود خودمرکز رقابت دایم بین حنفیان و شافعیان ومیان کرامیان واشعسریان بوده وپادشاءغزنه-باتعصب‌دینی وسودای‌جهان گیریو هواي جمع دخایرواموال که‌داشت شت_در این منازعات هر چندی به‌يك سومی پیوست هکم متعضب می شد . چنان که به بو بک رمحمدین |سحاق بن ممشاد (- محمشاد) کراه می » "‏ اعتمادی‌نشان می‌دادوینابه, روایت« چهار مقاله نظامی عروضی » سلطان محمودچون از رفتار حودنسبت به فردوسی پشیم ان شد. برای‌فردوسی ام والی به‌ وس فرستاد « آماچون أشترحامل ارمغان محمود ازدروازه رودباردر می شد وجنازه فردوسی به‌دوازورزان بیرون‌همی بردند . مثال‌داد . . . آن‌مال‌به خواجه آبوبکر اسحاق کرامی دهندتارباط چاهمه هب سرراه نش ابورومر و است در حد طوس عمارت کند . چون مثال‌به طوس رسید فرمان را امتثال نمودند وعمارت رباط چاه ا زآن‌مال است . ۰" وگاه‌به حنفی هاتمایل نشان‌می دادوچنان که از سخنان خواجه آبوالفضصل محمدبن حسین بیهقی دبیر(۳۷۵-۴۷۰ه . ق) درح « قاضی صاعد »برمی آید درجه حشمت و

وضع دینی در عصر آبو سعیدومبانی دینی واعتفادی او ۳۱

حرمت اور دردستگاوپرشک وه غزن ویان‌می توان شناخت."" وزمانی به آشاعره‌می گراییدوگاه‌مذهب شافعی را می پسندید و گهگاه. نیز درنیشابون صوفیه حاصه شیخ آبوسعید مهنه از او دلربایی می کردند ‏ ۱۵ امامی توان گفت به جزآن نواحی که دچار استیلایمحم ود غزنوی‌گردیده بود. درمیان سایر مردم » تعصب درادیان چندان محسوس نبود . با این وصف. گاه‌گاهی دربرعی ازنواحی » آتش انعتلاف وتعصب‌دینی چنان زبانه‌می کشید » که هر کس را که بااحکمت ومعرفت سر وکاری‌داشت» بادین ستیزه جویی هاوکشمکش هامی کشانید . چنان که‌محمدین منو, در أسرارالتوحیدداستان محضرتمام کردن« خواجه فقیه, آبوبک رمحمدبن |سحاق بن محمشاد کرامی » رثیس وپيشواي کرامیان شه رنیشابورو« آبوآلع لاء عمادآلاسلام صاعدبن محمدبن حمدبن عبداللّه ۱(۰ ۴۳- ۳ . ق) معروف به قاضی صاعد از فقیهان بزرگ ورئیس صحاب ری وروافض آن جاراب ر خون آبوسعید بتفصیل ولطف تمام آورده است "" ونشان‌می دهد که‌پیروان‌هريك ازاین ادیان چگونهبرای رواج مذ هب خویش ورددیگرمذ اهب . ازهیچ کوششی فروگذ ارنمی کردند . صوفیان این عصریهمذهب شافعی گرایش وعلاق» نشان دادن دوآن‌رابردیگرمذ اهب‌رایج ترجیح نهادندوچنان که‌می دانیم شافعی ها[پیروان محمدین |دریس‌شافعی ۴-۱۵۰ ۲۰ ه ]خاصه شافعی های ایران ازسه فرقه غالب هل سنت وجماعت.به ائمه‌شیعه بیش ت راحتراممی نمودند . از جانب‌دیگن اکثر سلاسل صوفیه » سلسله اسنادونسبت خرقه خودرابه برخی از ائمه‌شیعه نحاصه حضرت علی بن آبی طالب (ع)وعلی بن‌موسی الرضا(ع) رسانیده اند . چنین می نماید که شیخ بسوسعید نیز مردی ثابت عقیده وکامل البینةبوده است . چنان که حود گفته است : «مادر موکبی‌نرو یم که آل‌محمدآن جانباشد . ۷ محمدبن منوردر کتاب آسرارالتوحبد باییانی مشبع پیرامون مذهب‌شافعی . آن جاکه بتصریح سخن از ایین ب_وسعید به‌میان آورده است. " تصویری‌روشن ازاندیشه‌مردم آن روزگارنسبت به يك دیگر بیان کرده است : «شیخ ماقدس اللّه روحه آلعزیزمذ هب شافعی داشته است‌وهمچنین جملهمشایخ که بعد از شافعی بوده‌اند » مذ هب شافعی داشته اند وکسی که پیش از آنکه‌قدم درین راه نهادست بهمذهبی دیگرتمسك نموده است چون‌حق‌سبحانهوتعالی به کم ال فضل وعنایت ازلی بی علّت‌خویش . اوراسعادت محبت خویش و احتصاصی که این طایفه را بردرگاه‌عزت اوهست , روزی کرده است . به‌مذهب‌شافعی باز آمده‌اند . . . وتا

کسی گمان برد که‌دراین کلمات که درقلم امد که‌مشابخ مذهب آمام بزرگوارشافعی داشته‌اند . ازین سبب

نقصانی افتد برمذهب امام آبوحنیفه رحمّة اللّه علیه کل وحاشا . هرگز این صورت نباید کردو نعوذبالله که این اندیشه به حاطر کسی درآید . چه‌بزرگواری وزهد آربیش ا زآن است که به علم این دعاگوی درآیدوشرح پذ برد که او سراج آمت ومقتد اي‌ملّت نب وی‌بوده است صلواتِ اللّه وسلامه علیه : وه دومذ هب در حقیقت برابرند وهردو اسام درآن چه گفتند متابم کلام مجید حق سبحنَه وتعالی گفتند وموافتت نص حدیث مصطفی صلوات او سلام» علیه کردند ویحقیقت هر که درنگرددر میان هر دومذمب. بی تعصبی بدانند که‌هردوامام در حقیقت یکی اندواگردرفروع ‏ اختلافی یابد. آن‌رابه چشم « |ختلاف آمتی رحمة #نگرد . . . نهازراهتعصبی که اغلب مردمان. بدان‌مبتلااند . . . واین ائمه‌بزرگوار: از این چنین تعصب که درنهاده ای‌ماهست. محضوظو معافی اند . . . » ازقراین چنین برمی آید که آبوسعید چند ان به‌طواهس پای بند نبسودوهناقشات اهلظاهر را نمی پسندید ومظاهرپرستش رامحد ود ومنحصرنمی دانست وبه‌زاهدان » التفات‌چندانی ند اشت‌و درنتیجه ریاضات ومجاهد ات طولانی «شغف اعتراضکردن برآدمیان 4" راوداع گفته بود واعتقاد داشت : الْلّبس وماسواه‌هوس وانقطع التفس . ۳ وی‌جه ان وجودوعالّم انسانی رابه‌دیده احترام نگاه‌می کردومجاهد ات خودر بیش تربهمبارزن بادشمن پنه ان‌ستیزودوزخ درونی وشیطان ادم ربایعنی دیوپلیدنفس مصروف‌می ساعت. " او اعتفادداشت «تأبه‌نفس خویش 1 کافر نگردی به خدای‌مومن نشوی» ۳" اومایل نبود که« جاسوس درگاه خدای تعالی » " باشد ازاین رواعتقادداشت آنچه‌ظاهر شرع است » همه‌مراعات اسبابست و آن چه حقیقی است. نظارهمسبّب الا سبایست ‏ "" وبه‌این ترتیب افقی که دیدهآب وسعیدرادرعالم, ادیان بهحودمشغول‌می داشت .» حدذومرزی‌نمی شنانعت . آب وسعید با !نواع ریاضات وخویشتن داری ها وحلوت گزیدن های‌طولانی درزوابای خانقاه‌ها وگرسنگی وتشنگی وبی خوابی های فراوان که با هد ف ریاضت بر خودرواداشته‌بود. مجال اعتراض برمردم رابرای خود باقی نگذ اشته‌بود . به این ناسبت‌وقتی « شین را پرسیدند. که‌مردان اودرمسجد باشند؟ گفت در خرابات هم باشند ۹ تندروی‌هاوگستاخی های اودرمجالس صوفیانه_علی رغم میل مخالفان_بهمنظو ربسط و اشاعه تصوف خاصه دروجدوسماع وخوان دنشع رکه ظاهسرآتاآن‌زمان‌بی سابقه بود» موجب برانگیختن خشم بسیاری از عالمان و فقیهان هم زمان اوشد وبه قصد جان اومکرر توطته کردند تا آن جا که صوفی معتدلی مانندامام قشیری‌نیز» نمی توانست‌تندروی های اوراتحمّل کند . ازمطالعهبرنخی حکایت هايآسوار ال حید چنینبرمی آید که آبوسعیدپیروا همه ادیان راهم

دوران کمال وشخصیت ممتاز اجتماعی آبوسعید ۲۳

برابرمی دانسته وبرتری دربارهمسلمانانفایل نبوده است‌وظاهرادرشریعت» اهل رنحصت ومسامحه بودهااست " وگویاشریعت رابرای کسی که به‌مقصد رسیده‌باشد 1 زایدمی شمرده است ۲ جنان که

نمازظاهررا که در آن‌نرمی و افتادگی تباسد ۰ به‌چیزی نمی گرفته است."" وهمواره جویای‌نیازدرون

۳۸

بوده است وگاه‌مرید ان رانیزاز سفرحح بازمی داشته است .

وی‌محدودیت امام قشیری وأمشال اورانداشته است . عقاید وآرایی راکه در مجالس اظهار می نم ودوسخنانی راکه برزبان‌می راند : عشم « سیه کاران دنیاخرودین فروش :"" وأمل ظاهرراکه دعوي خد اون دگاری‌جهان‌راداشتنددرحالی که خودبنده جهان‌شده بودند برمی انگیخت وچون این جاسوسان درگ اه خد ای تعسالی را آن شرح صدرووسعت نظ رکه مستلز متحمل عقایدواراءمخالف است_نب ود بناچا رگفته‌های دلیرانه اورامخایربامسلمانی تلقی کرده » ان رابر تزلزل‌دین وضعف اعتقاد ابوسعیدحمل‌می نمودند . ""

عمده احتلافاتی راهم که در نیشابورمیان این دوپیشوای‌صوفی نهادروی‌می داده است. از همین خاستگ اه بوده است . داستان این کشه کش ها که سرانجام هم به روایتسرارالتّرحید منتهی به تسلیم ورضای« آبوالقاسم قشیری» شده است. در کتاب م کون بتفصیل وتکرار آمده است والبته از چاشنی اغراقومبالغه , خالی نیست . ۲٩‏

2 ۷-دوران کمالو شخصیت ممتاز اجتماعی ابوسعید

ابوسعید ا زآن‌چالاك گرم روانی است که به قدم صدق و خلاص" راهبادیه طلب‌رادر نوردید وبه « خطوتان وقدوصلّت» ‏ مراحل تحصیل ومجاهدت وریاضت رابه‌پایان برد .

از سخنان اوست که« منادب باستاذتهوبطال آونیکومی دانست که به حویشتن به‌هیچ جای‌نتوان رسید . "بدین جهت‌پس از ملازمت درگاءمشایخ وطیم مقَدمات تحصیل و اختیار عزلت و

3۳

حلوت وانقطاع از خلق وترلهمخالطت » درمدت بالنسیه طولانی » از قیل وقال مدرسه کم کم‌دلش می گرفت . « ازعلم قالت» روی‌به‌عالم حالت کرد » فک رو کتاب ومدرسه‌وقیل وقال بحث‌رابه کناری نهادوازآن‌پس «بامطلّقه صحبت کرد . ۳

انقلاب دروني بزرگان علم ومعرفت دردیده‌بی دردان‌عالّم به قصه‌یی پری واربیش ترهمانندی دار . عشقی تفسیرنآپذیر وید راما سولایوصف که عاص عرصه‌مواجی هل معنی است وازقلمرو محدود کوته نظری‌های رسای عوام بکلّی دورو از جست وجووتکا پوی همت های کوتاه فاصله بسیار

۷۴ آبوسعبدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

دارد وبه تحول‌تام از« تمشل »به« تحقق »راه‌برمی توا ند گرددوهرچه_جزمعشوق_باقی جمله را می سوزاند-وچه‌بسامی تواند از حمیره وجودزاه دی خودبین ویاواع ظی ظاهرپرست_انسانی از خودرستسه وآن کسی » کاتش زده‌ست ان درهوس-بس ازد وا زسراچه ترکیب واسارت درشرایط و تخته‌بندی‌تن-اورابه طوف در فضای عالّم دس بردوعروج روح ویر وازجان‌رابه ارمغان آورد . این انة لاب حال وتصول روحانی که غیر ا زب وسعید برای‌عارف ان ومردان بزرگ دیگر چون غرالی» "ناصرخسرو» سنایی 1 مولوی : "نیزدست‌داده است » بی شك گذشته از يك اندیشه‌دراز دريك لحظه حساس. حادثه‌یی ناگهانی نیز که غالب آدردل وجان تأثیری‌قوی‌دارد» درآن مور بوده است‌چنان که‌در احوال بودا" ومولوی وبسیاری‌دیگر ازپیشروان علم و ادب وعرفان نین يك حادثه: منشاء تحولی شده‌است . ازاين رواگردربیان سبب تحول روحانی آب وسعید نیزداستان وافسانه پرداخته اند . جای‌شگفتی نیست . از مطالعه‌سخنانی که آبوسعید در تأویل آیات قرآنی وتفسیرمشکلات آسرارورموز زآن‌نامه آسمانی واحادیث نب وی ومسایل دقیق عرفانی درهنگام‌مجلس گفتن جهت عوام مردم ویابه منظور ارشادوهدایت مرید ان بهتناسب‌مقامومیزان دریافت مستمعان برزبان آوره‌ودرسرگذشت شت نامه‌های مختصرومفصل اوآمده است. گذشته ازلطافت حس وباريك بینی ونکته‌سنجی فطری استیلاو تسلط اورابردق ایق ونکات وغوامض مسایل گون اگ ون فره نگ انسانی ومعارف اسلامی آشکار می سازد . "" بی جهت نیست که درروزگاروی که یکی از درخشان ترین وبارورترین آدوارتاریخ اسلام است و« روزگارطراوت طریقت وشریعت وعالم آراسته به‌وجودکبارآئمه کبا رکه شموس آسمان‌دین ونجوم فلك‌یقین بودند وزمین‌مُین بهمکان مشایخ بزرگوا رکه وتادزمین طریقت وأقطاب عالم حقیقت بودند . ۰ تاج الدین آبواصر عبدآلوهاب بن تقی الذین‌سبکی (متوفا/ ۵۷۷۱ . ق) درشماربزرگانمذهب‌شافعی به‌نقل از عبدآلغافردرسیاق " درکتاب خودطبقات الشافعیه مقام وشخصیت ممتا زوی را ستوده . مکانت او راب معاصرانش ترجیح نهاده ودرباره اونوشته است : «شیخ رورگار آبوسعیدبن آپوآلخیرمیهنی » پيشواي شیوخ صوفیه ودرزمان خود از اه معرفت بود .حال نیک ووپایگاهی شگرف داشت. یگانه‌روزگاروا زنظر مجاهدت در سلوك و کوشش در جوانی مانندی نداشت . ازلحاظتوجه به‌عمل وگسیختن از اسب اب وگزیدن طرین ایشاروخلوت ونیزتیزهوشی وفراست‌وظه ور شگفتی هاوکرامات درهنگام پیری وکهولت بی مانندبود . »۱۳ آب وسعید مظهر ایثارومحبت و خدمت‌بود انسان راموجودی‌جامم آلخصال شناخته وبهابناء آدم درهمه قشرهای‌جامعه به چشم احترام وتکریم وبزرگداشت می نگریست . مردی که درراه عد !او

راآن‌ملکه وسجیه حاصل آمده‌بود که در هشتادوسه‌سال‌زندگانی طولانی «يك تفس به‌موافقت تفس نزه است" ومعتق بو که در همه حوالبهترك اعتراض‌گفتن , طریقی عظیم پسندیده است‌و آن چه به عشرات (- لخزش ها) دیگری مشغول‌خواه یگشت . به اصلاح نفس خو یش مشغول‌بودن به‌صواب نزديك تر. ,۳"

آب وسعید مقص ود از مجاه دت وریاضت وتک را رعلوم رسمی راوصولآدمی به‌ملکه‌یی می دانست که‌درنتیجه آن « هرجه کند به پسندحق کند تاهرجه‌حق کند ‏ اوبپسندد .

شیوه ارشادوهدایت و خدمت اونیز با« انصاف وبی داوري‌سینه وبی دریغی‌مال »۲ همراه‌بود

و جمله علوم رادرین بیت جمع آورده بود .

ازدوست پیام آمد کاراستسه کن کار اینست‌شریعت مهردل پیش آرو فضول از ره بردار اینست‌طریقت""

اوهم چنین دربرابسراق دام ظاه ربین ان ومخالف ان خودودوستداران جنگ هاونزاع های بی حاصل که اغلب از خودخواهی و احساس برتري موهوم بر دیگر افراد سرچشمه می گیرد: می گفت :

«مارابر کیسه‌بندنیست وباخلق خدای جنگ‌نیست . »

رفتارمحبت آمیزوتوأم با خردمندی وبلندنظری آبوسعید با قشرهایمختلف مردم جامعه روزگار خود. باحسن استقبال کم نظیرعامه مردم مواجه گردید وآنان که هموارهمنافع پلید وغرض آلودخودرادر گرونادانی وبی اطّلاعی مردم وناآگاه‌نگه‌داشتن آن‌هامی دانستند ووجودآبوسعید راموجب زوال منافع مادی‌ونابودی‌هوس های‌خام وناپسند خودمی شناختندبه گرديك دیگر فراهم آمدند و اورامتهم به فسادعقیدت وسوء طریقت کردند وبه سلطان غزنوی‌هشد اردادند که « این جامرد ی آمده است از میهنهو

۱۹

دعوی صوفیتی (-تصوف) می کند و مجلس-می گویدویرسرٍمنبربیت وشعرمی گویدوتفسیرواخبارنمی گویدو سماع می فرساید ورقص می کندوجوان ان رارقص‌می فرماید ولوزینه وگوزینهومرغ‌بربان وفوا که‌ألوانمی خوردو می خورانسد می گوید من زاه دم وایننه شعارزاه دان است‌ونه صوفیان و خلق به‌يك بارروی‌به وی نه ادن د وگمراه می گردندوبیش تر عوام درفتنه افتادهاند اگرتدارك این نکند» زودبود که فتنهظاه رگردد . » "۲

آبوسعید در مقابل این اقدام انتقام جویانه تنهاباسلاح‌محبت که قوی ترین سلاح هاست « به ده‌من کاك ودهمن ما » مصاف ایشان بشکست ومیمنه‌ومیسره وقلب وجناح (لشک رآن هارا) برهم زدو بدین گونه« هیبت‌وسلطنت خودرایدان هانمود ! 3

« آبوسعید »رابایدیکی ازپیش گام ان طریقه« ملامتیه »به‌شمارآورد . پعنی ازکسانی دانست که درراه حقیقت نه‌تنه | از ملامت وسرزنش مردم وبخصوص سخت گیری های‌رسمی بیم‌وهراسی نداشتند بل که طالبآن بودندتاسرمشق ونمونه شهامت اخعلاقی نیزبوده باشند .

۸-ابوسعیدوتصوف

رون علوم‌دینی ومعارف اسلامی باوجود اهمیت‌ووسعت دامنه‌وقدرتی که‌دارابودونیز کوشش پیشوایان دینی در حفظ حدودشریعت واستحکام مبانی مذهبی دراين عصر(قرن پنجم) هیچگاه از رونق بازار صوفیه_که برخی از آن هامانندشیخ آبوسعید به سبب‌تندروی‌هاوگستاخی ها گاه‌وبیگاه نارض‌ایی فقهاوارب اب شریعت را موجب می شدن دنک است‌واین چراغ ایزدی را که بتازگی فراراه هوشمند ان نيك اندیش ووالا نگران بلند پرواز در آن روزگا رشعله‌و رگردیده بود» خاموش نساخت .

تعسالیم صوفیه وحال زه دوریاضت آن هاباعشق ومحبت وخدمت‌توأم بودوبادل‌های‌پاك و ساده‌وجان ای پرشوروبیق را بیش ازقیل‌وقال هل مدرسه آشنایی والفت‌معنوی‌داشت . از این رواساس استوار تصوف در این عصر بنيادنه اده‌شدهو افکاروان‌دیشه‌های‌مردان بز رگی که بهپاحاسته وبه اشاعه وبسط ورونق تصوف ‏ همت گماشتند بی گمان درپرورش وتکوین وتکامل این مسلك دردوره‌های‌بعد تأثیری‌فراوان برجای‌نهاد . ۱

ازمطالعه کتب صوفیه ونیز سرگ ذشت شیخ د رآسرارالتوحید . چنین برمی آید که خانقاه‌های اين‌روزگا ملجاءمسافران وبینوایان‌وبی پناهان بودومشایخ » تکیهگاه‌عامه . ۲

, ۱ ۱

کشرت تع داد و ازدحام مریدان گاه‌موجب أت توهم فرم انروایان و حکام رادرحق مشایخ فراهم می ساخت . چن‌ان که‌نام آبسوسعید , -پیرمیهنه-بویژه بان آوازه گشت‌واین پیروشیخ که حالات و سخنان او رنگ مب الغه امیزیافته است. درروزگارمحم ودومسعودغزنوی‌بامرید ان ومعتقد ان فراوانش » شهرت بسیارداشت .

سلاجقه نی زد خراسان ا زآغازروی کار آمدن با اقبال وتوجه‌یی سابقه مردم به صوفیه واعتقاد به کرامات بسیاری که به ان هانست‌داده‌می شد » مواجه شدن دوبه سبب همین قبول عام بزودی تحت تأثیر معتقد ات مردم واقع گردید ند چنان که به گفته محمدبن منورد رسرارالتوحید وزیر سلطان طفرل » « آبومنصورورقانی 4" وبرادر اوه ابراهیم‌ینال "و«جغری‌بيك وشخص‌ساطان نسبت‌به آبوسعید

اعتفاد و خحلوص ابرازداشته وبه اوارادت‌ ورزیدندوبه زیارت اورفتندوبردست‌وی‌بوسه زدندوازوی

«فتوح» طلبیدن د وبه دستوراتش گوش فرادادند ۲ "وزیربزرگ آل‌سلجوق» « خواجه‌نظام آلملك طوسی »۰ با فراطٌ بهحدمت و محبت صوفیان در ایستاد" وی این جماعت را «مردمان باخبر» ۱

۵

می سمرد

محمذین منورعلّت اعتقادنظام مك رابه صوفیه , کراماتی می داند که اودر عهدجوانی » از مشایخ صوفیه » خاصه اب وسعی دب وآلخیرمشاهده کرده " وحتّی مذعی است که نظام الملك‌مرید آب وسعید بآ لخیر بوده است . "" واززبان اودرأسرارالتوحید آورده که گفته است : «من‌هرچه‌یافتم. از شیخ بوسعیدیافتم . ۶" وبدین جهت وی به ایج اد خانقاء‌هادرشهرهای مختلف همت می گماشت "و کریمانه به صوفیان‌مال وخیرات ارزانی می داشت . ۱٩‏

بااین‌مق مات می توان گفت که تصوفتنهادر مواردی معدود. رنگ حقیقی تصوف‌بیرنگ را یافته که درمیانمتق ذمین دربایزید وحلاح_که‌سرحلقه شه دا ی‌صوفیه است_-ودرآوسعید همراهبا دفّت واحتیاط بیش ترناشی ازسرن وشت‌عبرت آمو زحلاج» تجلّی پید اکردهودر قرن هفتم در مولوی‌به کمال مطلوب خودرسده است وبا این استثناء طریقت درمیاندیگران. سخت تحت‌تثیرشریعت بوده‌وصوفی » انديشه خودرا میان دوسد سدید کتاب‌وسنّت‌محصورمی داشته است . چنان که‌ظاهرا علّت نمایی نگارش رساله قشیریه در عصر آبوسعید » بد ان سبب بوده است که« اند رطریقت» فترت‌پیدا آمد لابل كه‌يك سرومندرس گشت بحقیقت وپیران که این طریقت رادانستند » برفتندواند کی برنایان که بر سیرت‌ و طریقت ایشان اقتدا کنند . ورعبرفت . . . طمع دردل هاقوی‌شد وحرمت شریعت ازدل هابیرون‌شد . . . ودست بداشتند تمییز کردن میان حلال وحرام . . . وأسان فرازگرفتندگزاردن عبادت هاونمازوروزرا خوارفراگرفتند . . . وبدین بی حرمتی هافرونیامدند . . . ودعوی کردند که ایشان از حذبندگی برگذ شتندوبه حقیقت وصال رسیدند . »۱۴

قشیری نه دروساله قشیریه خود » نه‌درذکرتراجم حوالمشایخ ونه‌درذکر پیران معاصر خود که نام آن هار آورده وشر ح حالش ان رانوشت هو نه‌درضمن أبواب‌دیگر کتساب که ق وال‌پیران‌پیشین و هم روزگارخویش رانقل می کند» يك نوبت هم نام آبوسعید رانیاوردهواین دلیل انست که بدواعتقادو ارادتی نداشته وی از وی‌چیزی نشنیده است وگویاهمه این تعریضات به‌شیخ آبوسعید باشد . زیر آبوسعیدهرچه‌می خواسته بصراحت می گفته ۰ " وه رکاری‌رادرست‌وراست‌تشخیص می داده ۰ بدون اعتنابهردیاقبول‌مردم " انجام‌می داده‌است . *!

درتعلیمات صوفیانه آبوسعید . حدمت به‌خلق و|ٍحسان ومحبت‌وجان نثاری‌رفد کاری‌و بذل وایشاردرراوحتق» " جایی ممتازومقامی مشخص‌داردوکرداروعمل بیش ازگفتارویدوراز وسوسه وقیل وقال هل مدرسه" موردتوجه‌واعتناست ۱

شیوه رفتارتوأم بامحبت اونیزموجب امد که‌دردشوق وخا رخا طلب درنه ادجویندگان حقیقت ودوستد اران تصوف پدید ورد . تابجاي‌زن دگانی ملال انگیزوعاری ازتنوع » ازاستغناو طمانینت نف س ونشاطروح که درتعلیم ات بوسعید بهنگام ار شادگردآلودان فقربه‌چشم‌می خورد: بهرهورگردن دود رسایه قوت روح وجمعیت خاطر وثبات قدم واصابت‌نظ رکه ازپرتومحضرپرفیضص

آبوسعید, دریافته‌بودند . به حل‌ورفع مسایل جاری زندگانی خود» به‌ترتوفیق یابند . ۲۴ ۳ 13 7-۹ تعر یفات تصوف ازز بان ابوسعید ) چزاکنت که تص وق لاش وجز اند شتنست بوغیروجر انیت ۱

يكك روزشیخ باجمعی صوفیان به‌در آسیایی رسیدند . اسب بازداشت‌وساعتی توقّف کرد . پس گفت: : می‌دانیدکه‌اين نسیاچه‌می گوید؟می گوید : :که« تصسوف اینسست که‌من دارم . درشت می‌ستانم وربا می دهم وگردخودطواف می کنم سف رخوددر خودمی کنم تاآنچه نید از خود دورمی کنم »همه جمع راوقت خوش شد ازین رمز. "

شیخ را پرسید ند که صوفیتی (-تصوف) چیست ؟ گفت : « آن چه‌درسرداری‌بنهی وان چه‌در کف‌داری‌بدهی و آن‌چه بر تواید . ۰ نجهی ۳

شیخ‌ماگفت «التصوف[سم واقعفاذاتم فه و الله»

گفت : درویشی نامی است‌واقم چون تمام‌شد وبغایت برسید ان جای خودجز خد ای چیزی دیگر نماند . ۳

شیخ ماگفت ؛ روزی درمیان مجلس که « این تصوف. عزی است درذل توانگری است‌در درویشی. خداون دی است دربندگی . سیری است‌د رگرسنگی . پوشیدگی است‌در برهنگی ‏ آزادی است‌دربندگی» زندگانی است‌درمرگ. شیرینی است در تلخی ۹

شیخ رادرمجلس سوال کردن که لتصوف؟ گفت «التصوف الصبرتحتآلأمروالتهي والرضاوالتليم مجار لد ,

شیخ گفت : هفت صد پیر ازپیران در طریقت ‏ سخن گفته اند . اول‌همان گفت که خر آما عبارت مختلف بودومعتی یکی بودکه : « التصوف تالف . /

شیخ ماگفت : که گفته اند ؛ « تصوف د و جیزست : يك سونگریستن ويك سان زیستن . ۳

آبوسعید در خانهاه ۲۹

شیخ گفت : «لصوف باقن کلام علیالسرجین * (-تصوف تلقین بنیاد, همچون بنیی برسرگین است. السرجین : الزبل) پس گفت . . . هذاالأمر لایخاط علن أحد بألابرة ولایشد علیه باخیط . ۲

شیخ گفت هفت صد پیر در ماهیت تصسوف سخن گفته از تمام ترین وبه ترین همه قول ها اینست که : «!ستعیالالوقت بماه وأول به . »۱

شیخ ماگفت «کانّ التصوف نا فصار تلا ۳

وقتی دومسافربه ن زديك شیخ درآمدند رحمه اللّه وسژال کردند که‌ماراصوفثی (-تصوف) درآموز. شیخ پشت به ستونی بازنهاده بود . سه‌باردست‌به‌ستون‌بازآوردوهیچ سخن نگفت . حدمت کردند و ازپیش بیرون‌رفتند . یکی ازاین‌دوتن که عاقل تربود . پرسید که شیخ چه کردی؟ گفت آن چه بایست . شیخ درسه حرکت که برستون دست زد ؛ معلوم شدوان. آن است که : « خاموش‌باش و

قال آبوسعید : «التتصوف طرح تفس فی العبودية و تعلق القلّب بالربوبية والنظر | له مگ ۱۳ " ۱ بالكلية . »

۱۰ -ایوسعید در خانقاه!

شاهی طلبی برو گداي همه باش بیگسانه زخویش و آشناي‌همه‌باش خواهی که‌توراچوتاج برسر دارند دست همه گیر و خاك پاي‌همه باش [ص ۲ ۵ سخنان‌منظوم ] از دیدگاه نویسندگان قریب به‌عصرآبوسعید . ری‌بنیانگذ ار خانقاه بوده است . چنان که «عبد آلخافر»دره سیاق » (تألیف در اوایل سده‌ششم / ۵0۰« . ق) صمن بیان آحوال آب وسعید (سیاق . تلخیص اول » ۷۵۵)می نویسد : ۱ + . . واو(آبسوسعید) نخستین کسی است که «خانک اهات » راونشستن در آن‌ولزوم ادب وطریقت (سیروسلوك) وقیام وقعودرا به‌گونه‌یی که ا زآن روزگارتابه امروزجاری است ‏ سنت‌نهاد . »۲ علاوه برای «رکر یأی‌قزوینی »در کتاب« آثارآلبلاد وبا رآلعباد» که روایت اول آن‌رادر/ ۶۶۱

.۳ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخس

وروایت‌دوم‌رادر/ ۶۷۴ ه . ق‌تألیف کرده است ‏ ذیل کلمه خاوران‌می نویسد : . . وبذان منسویست شیخ آبوسعی دآبوآلخیر بواوکسی است که طریقه تصوف رانه اد خانقاه ساخعت ودرهرروزدوبار خوان گستردوهمه آداب صوفیان منسوب به اوست‌وهم چنین گسستگی ازجهان . ومشایخ صوفیان , همه شاگرد نآ بوسعیدبودهاندو آدابشان ا زکردارهاي‌پیامبر حد صنعم گرفته شده است . ۲4 قزوینی درجمله‌ه انی کوتاه» حق سخن رادر این موردبتمامی و کمال ادا کرده است . اگرچه‌با مطالعه آسرارالتوحیدنین بهم طالبی که قزوینی درس گذشت آبوسعید آورده است » می توان وقوف بافت . امااز آن جاکه در تحقیق مطالب » مرادمانقدمنایع. سرگذش تآبوسعید نی زهست » برای سح فزوینی » اعتباروارزش‌دیگری‌قايليم ۱ خاصه آن که‌نویسنده آتارآل لبلاد مانندمحمدی. ن‌منوره از خاند ان شیخ آبوسعید نبوده است که سخن اور بر اغراق و مبالغه وی حیاناتفا خر به نسب وخاندان‌ویا محبت بر عشیره‌ودودمان حمل توان کرد . ازگفتاردقیق قزوینی . چند مطلبذیل استنباط می شود : ۱-]بوسعید بنیانگذ اٍتصوف در خراسان [مرکزایران اسلامی ]بوده است . ۲-اوشاگردان فراوانی تربیت کرده که هريك خود ا زمشایخ تصوف به‌شمارمی رفته اند . ۳۴وی نخستین‌واضع نظام وترتیب‌خانقاه‌بوده است . ۴آداب ورسوموعادات وتشکیلات اجتماعی صوفیه در خانقاه‌ها به آبوسعید منسوب است . ۵ب وسعید در خانق ام خودبه طعام فقراومردم بینواودرویشان‌بی خانمان‌می پرد اخته است . دراین جاسه بخش اخبرمستفادازگفتارقز وینی » موردتوجه‌ماست . بی گمان آبوسعید درشم ار نخستین بنیادگزاران جا حانشاه‌در سب رزمین حراسان قدیم است که‌در ادارمورونق دستگاه آن ورفاه حال خانقاهیان : پیشاهنگ وپیشقدم بوده است . خانق او آبوسعید گذرگاه ومحل تردددرویشان‌مساف رو مجتاز صوفی نهادبود" وه از عادات حمیده شیخ یکی آن بوده است که‌تایکی ازمس‌افران باوی‌هم کاسه‌نبودی » دست‌به طعام درا زنکردی وهر صوفیتی که‌نو رسیدی. تشریف وی آن بودی که شب نخستین باشیخ هم کاسه‌بودی . »" ودره مجالس »نویسندگان بعد ا زآبوسعیدمی خوانیم : « شیخ آسوس هید راپرسید ند که رسول خد |( ص) فرمود که‌هرچنددست در کاسه بیش تر-برکت بیش ترء وصحابه دريك کاسه طعام می خوردند ؛ چون است که‌شمامی فرمایید که‌هردرو یشی را کاسه جدانهند ؟- این کاسه‌جد | نه ادن هردرویشی راشیخ آبوسعیدآبوآلخیرنهاده است دس سره وطریقه ارست که مشایخ بعد ازوی پسندیدهاند . -باری در جواب چجنین فرود کهدرآن‌وقت طعامبه ایثار می خوردند . چچنان که نص کللام است .

فوله‌تعالی : «ویژثر ون علل آنفسهم ول وکان بهم خصاصة ۱ ۵4(۰حشر/ [٩‏ وهرجند به‌جیزی‌نیازمند باشند.-

آبوسعید در خانقاه ۳۱

بازایشان راد رآن چیز برخحویشتن مقدم‌می دارند . ]جهت آل به تربودکه‌باهم خورندتاچندان که ایثاربیش تربود. برکت : بیش ترنازل می شد و اکن ون طعام به غارت می خورندونفس میل‌می کندتا از حصه‌هم کاسه نی زبخوردو زیادت وبه‌تر خوردواین چنین طعام رارسول(ص) حرام گفته است وما درویشان را از حرام خوردن بازمی داریم که‌قسمتی هرد ريكراجدامی دهیم نهمخالفت سنت می کنیم واگ رکسی راقوت ایثارباشد چه به‌ت را زموافقت . 6" شخصیت وال و اخلاق ورفتارفتوت آمیزشیخ آبوسعید ومردم شناسی توامباواقع بینی نی اوء موجب گشایش حال و فرا- حی وضع معيشت درویشان خانقاه آبوسعید می گردید . اوبهتگامدیدارب ارباب سیاست وصاحبان مناصبآن رورگارنیزبه بیان احوال بینوایان ورعایت حال مستمند ان و وصیت به‌ادای حقوق آنان پرداعته است . چنان که خطاب به «بومنصور ورقانی » وزیر «طخرل» گفت: « کار توامروزادای حقوق خلق است . پیوسته چشم خیر می دار که تافردادستگیر تو باشل . "وبه « رییس میهنه ) "-« خواجه‌حمویه 6-گفته است : «یاخواجه‌تودانسته‌یی که‌تراحمو یه چرانامکردند؟ برای آن که‌تاخلق را حمایت کنی وگوش با خلق‌داری . »"! لازم بیادآوری است که‌تأمین معا ش وفراهم ساختن نیازمندی های‌زندگاني درویشان‌مقیم‌و مسافر خانقاه آبوسعید. از هم مسایلی بوده است که درزندگانی اجتماعی وهنگام تماس‌وارتباطبا صاحب ان زوروزره خاطر اوراسخت به عصودمشغول‌می داشته است . چنان که‌ورد آبوسعیدشب‌ها پیوسته این بوده است که «پارب درو یشان را فرداجیزی خوش ده . تابحورند ! ۹ درباب کیفیت‌ورود به عانق اه واداب ورسوم سلوك وزندگانی درآن‌نین محمدین‌منوردر آسرارالتوحید اززب ان شیخ آبوسعید آبوآلخی مقالتی شیرین وزیباوجامع ومستوفاآورده است که برای اطّلاع از امورجاری‌خانقاه‌های آن‌روزگا خواندنی است : «شیخ . يك‌روزسخن مترسمان‌می گفت : پسگفت اول کسی که‌مردم بهتکلف بکن د آنگه که‌عادت شود. آنگه آن‌عادت . طبیعت شود آنگه آن طبیعت. حقیقت شود . پس شیخ « آبوبکر موب »راگفت : برخهیز ودوات وکاغذ بیارتا ازرسوم وعادات خانقاهیان بگویيم چون بیاورد. گفت : بنویس‌وبدان که‌عادت‌ورسوم خحانقاهیان ده چیزست که برعود فریضهد ارند . به سنتأصحاب صفهرضی اللّه عنهمو أمل خانقاهراصوفی از آن‌گویند که‌صافی باشندوبه أفعال هل صفه‌مقتدي باشند . اما این ده چی ز که ب رخ ودفریضه دارند ودر موافقت کتاب خد ای‌تعالی وسنت مصطفی علیه السلام بود ۰ یکی آنست که جامه‌پاك دارند که گفت : «وثيابِك قطهر. »[قرآن کریم سوره۴ ۷_ ال یه ۴ ]

[ولباس(جان وتن)راازهرعیب والایش پاکیزهدار ]وپیوسته باطهارت باشند که گفت : «فیه‌رجال

یحون نَْطهروا وله یحب الطهرین #(سووه۹ (التوة)آیه۸ ۰ در آن‌مسجدمردان‌پاکی که مشتاق‌تهذیب نفوس خودند_درآیند و حد امردان‌پاك ومهذّب را دوست دارد ۳ دوم آن که درمسجدیابقعه‌یی از خیرنشینند چنان که گفت :

۳

سبح له یه لد ولا ال رال . 6[قران کريم » سوره ۲۴ (نور) آیه ۰۳۶ ۳۷][وپاله مردانی » صبح‌وشام , تسبیح‌وتنزیه‌ذات پاك اوکنند . ]

سیم آن که به اوقت نم ازه ابجم اعت‌کنند . چنان که گفت : «واذین هم علل صلو تهم بحافظونٌ . »[قران کریم سوره * ۷ (المعارج) ایه ۳۴ ][وانان که نما ز خودرا (به وقت وشرایط ووجوب قلب) محافظت‌کنند . ]

چهارم آنکههشب؛ بسیارنم ا زکنشد . چنان که گفت : «و وم الیل فجن بوافة لک ِ( [قران کریم ۰ سوره ۱۷ بنی اسرائیل آیه۷۸][وبعضی ازشب رابید ارومتهجدباش ونمازشب راکه خاص‌تست بجای‌آور. ]

پنجم آن که سحرگاه » استغفارودعابسیا رکند . جنان که گفت :

«وبالاسحارهم یِستعُفرون 1۰ قران کریم سوره ۱ ۵ الذاریات آیه۱۸ ۲[وسحرگاهان ازدرگاه خدا آمرزش‌می کنند . ]

ششم آن که‌بامدادان چندان که توانند قران خوانند وتا افتاب برنتابد » حدیث نکنند . چنان که گفت : ان قرآن مج ر کال مشه وداً ۰ [قران کريم : سوره ۱۷ +بنی اسرائیل آیه۷۸]« به‌حقیقت مشهودنظر فرشتگان شب وفرشتگان رو زاست . دراین] به‌پنج وقت نمازمذ کوراست . ]

هفتم آن که‌میان نمازشام و خفتن به‌وردی‌وذکری‌مشغول‌باشند . چنان که گفت : «ومن الیل سبحه‌وادبارالنجوم . [قرآن کریم » سووه ۲ ۵(الطو آیه ۴۹ ][شبانگاه‌هم پار‌یی به تسبیح خدا پردازوهنگام فرورفتن ستارگان هم (به نما صبح) تسبیح خد اگوی . ]

هشتم نیازمند ان راوضعیف ان راوه رکه بدیشان پیوست . وی‌رادرپذیرندورنج ایشان بکشند» جنان که گفت : «ولاتطرداٌذین ید عون ربهم بالعدوةوالعشی بریدون وجهه . [قران کریم ‏ سوره۶ (آنعام) آیه ۲ ۵]زنها رآنان‌را که صبح‌وشام خدارامی خوانند ومرادومقصد ایشان فقط خد! است طرد مکن . ]

نهم آن که یی موافقت يك يك دیگس چیزی‌نخورند . جنان که‌گفت «وال وف ون بعهدهم |ذا عاهدوا . »[قرآن کریم ؛ سوره ۲‏ البقرةآیه۶ ۱۷ (وباهرکه‌عهدبسته بموقع وفاکند . ) ]

دهم آنکه‌بی دستوری‌يك دیگن غایب نگردند . جنان که گفت : «و ُذاکانوامعه عل آمر جامع لیهس واحتی ی یستذنوه »[قرآن کري سوره ۲۴ (النور آیه 1۶۲ وهرگاه‌درکاری که حضورو اجماعشان بارسول له لازم باشد, حاضر آیندتا اجازه بخواهند هرگز ازمحضر اوبیرون نمی رود . ۲ وجزاز این اوقات فراغت ایشان به سه‌ک ار بود : یاعلم امسوختن ‏ یابه وردی‌مشغول‌بودن‌یابه‌کسی راحتی و چیزی‌رسانیدن . »۱۳

تجلّي کاس ل آوصافمذکور رادر کتاب آسرارالتوحید» درشخص آبوسعیدمی یابیم » این‌پیر جمع ومقتدای صوفیان ور عزیزروزگار»" برای بسط تعلیمات صوفیانه در خانقاه» به استفاده ازهمه امک‌انات موجودبه نیت حصول گشایشی جهت حال درویشان پرداخته وپاس خاطر آن هاراخویشتن ب رآب وآتش زده است .

شخصیت حقیقی آبوسعید ‏ درخانقاه ظاهرشدی ودرآن جاست که ا زگفتارش شورو عشق وحال تراویدهوتشنه کام ان لالم رفت را سیراب ساخته وبه فسرده‌دلان خحاك نشین باگفتارو کردارش » عشق ونیرووامید ارزانی داشته وبه ارشضادمریدان ودوست‌ان فراوانش پرداخته است‌ودراین جهان جان است که بهپیروان ود گفته است : «لیس‌هذ أوفت النظر ال آلانغیان هذاوفت آلکشف وَلْکاشْمة ‏ آری« این دردنوشان ژنده پوش راتجرع شراب شهودبس ِ‌

1 ۱-بوسعیدوسماع ۱

آبوسعیددلی حساس وروحی پالكوذوقی لطیف داشت . چنان که گاه‌سخن قوالی ویاشنیدن بیتی " اورابکی منقلب ودگرگون‌می ساخت . پیرمبهنه درخانق اه مجلس سماع ترتیب‌می دادو شیخ وجمع مرید ان راوفت» خوش‌می شد وگاهبا استماع آوازلطیف » به‌رقص برمی حاست‌وبه‌وجد آستین‌می افشاندوباکسی سرجنگ‌نداشت

موهبت زندگانی در کنارپدری‌فرزانه وورود آبوسعید به‌معیت پدردر حلقه صوفیان وآشنایی دماغ‌وروح وروان ای ازرورگارکود کی بازم زمه‌های‌روحانی عارفان وحضوردرمجالس‌سماع و بیت خوانی قوالان موجبآمد که‌درسایه بهرمیابی ازذوق واستعد ادفطری» دررورگار یکمالزندگنی ب‌هنروفرهنگ آزافقی وسیع وبی مرزینگردوتعلیمات خانقاه‌راعلی رعم همد استان‌شدن‌مخالفان" از ظرافت ولطافت حس برحورد ارسازدوبرای توجیه به‌روش تربیت خود که در حفیقت ( زمرزمه محبت ) بود» استدلال‌کند :

۳۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر)

«جوان ان رانفس از هوی خالی نباشد وایشان راهوای تفس خالب باشد وهوی بر همه اعضاء غلبه کند اگر دست برهم زنند » هوای‌دستش ان بریزد واگ رپای‌بردارند. هوای‌پایشان کم شود . چون بدین طریق‌هوی از اعضای ابشان نقصان گیرد. ازدیگ رکب ای "خویشتن نگاه‌توانندداشتن . چون‌همه‌هواه اجمع شود . والعیادبالّه در کبیر‌مانند . آن آتش‌هوی‌درسماع ریز أولی ت که به چیزی‌دیگرریزد . 6" آبوسعیدبه استنادآیات قرآتی به روش استحسانی . کیفیت تأثیر مطلوب یا نامطلوب سماع را درافراد تابع متعلقات وقراین موجودو احوال آدمی می دانست ومعتقد بود که اگرسماع‌مقترن‌به فساد شرع وعقل‌باشند. ازقبیل ملاهی ومناهی وفسق وفجوروتهمیج شهوات ومانند آن هاجایزنیست . ولی آن‌جا که ازمقدمات: تحريك به فساددو, ونتیجه اش متضمن مصاحت ‏ شرع وعقل باشدو موجب انصراف خاطر از تعلْقات دنیا ووارستگی از آن چه‌رنگ تعلق پذیرد. شودوسبب اعتناوتوجه به امسورمطلوب وممدوح معنوی‌گردد. وا زآغ را والودگی های‌پلیدمادی‌بدورباشد »جایزو رواست . پیر میهنه‌درتبیین این اعتقادگفته است : «السیاغ هوالوفت فمَن لاسیاع له لاسمع له وم لمع له فلا دین لا له تعال‌قال : «م عن السمع رون . »[قرآن کريم » سوره۲۶ / شعراء/ آیه(۲ ۱ ۲)-البتهآنهاازشنیدن‌وحی الهی معزولند . ]«قالوالوکنانسمع اوتعقل‌ماکنانی اصحاب السعیر. »(فرآن کريم سوره۶۷ /ملك/ اي ۹( -[ وآنگاه‌دوزخیان(باحیرت وتأسف باهم گویند | اگم ما(دردنیا)سخن انبیاء‌رامی شنیدیم‌یا

سا سر ق 2

به‌دستورعقل رفتارمی کردیم امروز چنین نبودیم . ] فالسیاع سفیرمن آ مت ورسول‌من حول اهل الق باق من آصفی له بح تَحق ومن أصفی الیوبطب ردق . +(٩)«سماع‌هرکس‌رنگ‏ روزگ‌اروی‌داردکس باشد که‌بهدنياشنود» وکس بودکه‌برهواي‌نفس شنود. کس باشد که‌بردوستی شنود . وکس باشد که بروصال وفراقشنود. این همه و بال ومظلمتآن کس باشد چون روزگار با ظلمت باشد » سماع با ظلمت بودوسماع درست آن باشد که ازحق شنود ‏ ۱۳

آبوسعید چنان به وجد وسماع اعتقادد اشت که مرید ان را گفته بوداگر صد ای‌موذن بشنوند » هم زرقص‌بازنایستند اوی‌نهتهایرمنیس ابیات عاشقانه‌می - خواند "بل که گاه درخانقاودرویشان ه‌هنگام استماع سماع» شطحیات؛ که بارهاموجب خشم ولعنت عامهوردوطردو حتو قتل صوفیه می گردید " وطبق معمول‌پرازدعوی وحدت واتحادوحلول واتصال‌بود. ازسروجدبرزبان‌می راندو ظاهر همین نکه دک حتو مجالس وعظبوسعیدرانزدعامه مظنون ومطعون‌می داشت وعبثنبود که مت متشرعهوفقّها»مردم اب سیب آن چه دراینمجالسگفته‌می شد. برآبوسعیدمی شورانیدند . ۲۳

درحقیقت. سماع ازنظر آبوسعید , نوعی عبادت ووسیله‌یی برای‌تزکیه نفس وتاطیف روح و

آبوسعیدوسماع ۳۵

انقطاع از ماسوی ال وپیوستن به‌حق وفناءفی اللّه بو . ازاین رومی گفت : « السیاع محتاج ال ایمان و ان ال تال قال : « نسح لا من یمن بایاتنا. »[قرآن کريم سوره۲۷ / النّمل / آی۱۸ ][تنها نان که آیاتماایم نمی آورندتوآن هارامیتوانی سخنبشنوانی ]لسع غذء زوا والسیاع لسالکی الطریق ومن لیس لك الط ریق لایکو لسع پاتحتين .

داستان دستگیری بوسعید از« پیر طنبورزن »" درزمانی حساس که‌وام بسیاربرو خواجه حسن موذب 1 حادم حاص وپیشکا رامین وصدیق پیرمیهنه فراهم آمده بودودرهمان وقت‌پیرزنی صد دینار زربه رسم نشاريراي‌تأمین‌هزینه‌هاینحانقاهآوردوایثار|بوسعید درعین نیا زشدید " که بفراست ازحال موسیقید ان پیرخبرداشت وبه‌وسیله حسن موب آن زرا جهتپیر طنبورزن به گورستان حیره فرستادو یاداستان‌رفق ومماشات ومحبّ تٌبوسعیددرحق جوان قوال‌مستی که حسن موب از خرابات به خانقاه آورده بود*" ویاداستان نثارمحبت به« زنی مط ربه . مست. روی‌بگشاده‌ وآراسته »در بازارنیشابو رکه «نزديك شیخ رسید جمع بانگ بر وی زدند که از ره فراتر شو! شیخ گفت دست از اوبدارید . چون آن زن نزديك شیخ رسیدشیخ گفت :

آراسته‌ومست‌به‌بازار آبی ای‌دوست‌نترسی که گرفتاررآیی ؟

آن زن را حالتی پدید مد و بسیاربگریست و در مسج دی شد و توبه کرد ۹ » گذشته از بات علاقهآبوسعيدبهياريدرماندگان وبیچارگان وتیره‌بختان وآموختن ایثاروگذشت وجوانمردی‌در عمل به‌خانقاهیان ۰ مبین این واقعیّت نیزهست که پی رمیهنه رابه عد اوند ان‌هس علافه‌واحترامی خاص‌بوده است . علاوبرآن که بوسعید به سائ ی آگاهی ازروح‌حساس وتأثیرپذ یروزودرنج ارباب هنر برای آن ها آزادي عم بیش بیشترقایلبوداست .

باشهرتآبوسعید بررغم فقهاومتشرعان مجالس‌سماع اواندك اندك‌رونقی تمام‌یافت . در این‌مجالس آن چه‌درویشان‌را شوروحال‌می بخشید» رقص وسماع به‌عنوان وسیله‌بی برای‌رفع فبضص وملال وخواندن اشعار لطیف عاشقانه بود وآبوسعید این گونه اشعاررا ازمعانی ظاهری تأویل می کردتا موردانکاروایرادمخالفان‌قرارنگیرد. ""

آب وسعید در لحظات پایان عمرنیز از ان‌دیشه تجوی زسماع وتشویق یاران به این که به‌عنوان « خنیاگران خدا»برتربت اوشادمانی برپاکنند » غافل نبودوهنگام بیان وصایابه مریدان‌می فرمود که «شمادرویشان بر تربت ماسماع کنید . »۲1

داستان‌دلکشی که فرزندزاده آبوسعید_محمدبن منوربه‌نقل از« خواجه أحمد محمد صوفی 1

۳۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیی

د رس رارالتوحید آورده است . وماآن رادرپایان این مقال خواهیم آورد. علاوهب رآن که از اشتم ال بر ظرافت وملاحت ولطف کلام که متناسب با شخصیتآبوسعید تواندبود» خالی نیست وگرچه بظاهر ازساخته‌ه ای خانقاهیان ومریدان آبوسعید است. به‌هرحال بر علاقه‌وتوجه آبوسعید به« سماعو موسیقی » درمدت زنندگانی طولانی وسرشار از شور وشوق وجذبه وحال‌وذوق او دلیلی تواندبود. داستان آسرارالتوحید چنین است؛ «درویشی از اصحاب خانق اه من بعد ازوفات شیخ ماقدس اه روحهآلعزیز اورابه عواب دید . که شیخ راگفتی ای‌شیخ تودردنیابرسماع ولوعی تمام داشتی , اکنون حال‌توباسماع چیست؟ شیخ گفت :

3 ۳ ۱ ابو سعید‌شاعر

در خراسان قدیم . که‌مهد ادب فارسی به‌شمارمی آمد . چنان که‌می دانیم درآغان متصوفه‌و ماد بآسانی نسبت به‌شعس روی‌موافق نشان نمی دادن د وبیشتر صوفیه ازشع پرهیزواجتناب داشتند . علاقه سیب ولخیرنزیهشعرخوانی وییت گفتن » باتجه ب حکایات سا رلترحیدو مقایسه آن‌باکیفیت زندگانی دیگرمشایخ صوفیه , ظاهراًستثنایی بودوبا این مشرب اونیز صوفیان و علمای خراسان‌سختمخالف بودند . چنان که« قاضی صاعد »(۴۳۱-۳۴۳یا۲ ۴۳« . ق)و «آبوبک رمحمشاد», در صددمحضرنوشتن ب رخون اوبرآمدند. ولمام «آبوآلقاسم قشیری »صوفی سنتی بزرگ خراسان_دربسیاری ازسخن انب وسعید به چشم انک ار وخرده گیری‌می نگریست "و قاضی سیقی »درسرخس ‏ جهت کشتن أبوسعید کوشید اماسرانجام کاری ازپیش نبرد و خودبه‌داس روستایی کشته‌آمد ۲

به این ترتیب . صوفیان خراسان‌مدت ها غایت پرهیزوبه جهت تمسك به شریعت ویامتابعت ازاوضاع زمانه. گردشع روشاعری‌نمی گشتند . مگ ربندرت‌تاآن جاکه کسانی مانند« بونصر سراج» وه آبوآلحسن هجویری»" دراثبات جوا زسماع وقول شعس خودرانیازمندبهتأمل وبحث‌و نظرمی دیدند 8

هرگاه‌برای دستیابی به این نمودهنری‌وذوقی آبوسعیدکه پرتمام آثارمنظوم عرفانی ایران تأثیر برجای‌نهاده واهمیت خودرا در طول تاریخ ادب وفره نگ عرفانی محفوظ داشته است‌جست‌وجو درپسدیده‌یی که دراصطلاح صوفیان «سماع » نامیده‌می شود و ازنم ایان ترین‌ویژگی های‌تصوف

است. بنماییم-به خطا نرفته ایم . علاوه بر ان که پیوند شعروموسیقی رانیز استوارومستحکم خواهیم قراین چنین می نماید که آب وسعید ظاهرآدرمیان صوفیه , نخستین کسی است که آراءوعقاید صوفیان ه حودرابه نظم پارسی وگاهی نیزتازی اداکرده است" ودراین زمینه‌وی‌رابحق بایدپیشر وسنایی وعطاروجلال الدین محمدبلخی دانست . چه‌رباعی های‌منسوب به ًبوسعید بو لخیردرشمار نخستین شعرهای صوفیان ه فارسی است "وحتین برنعی دلایلی آورده‌ان د که حکیم عمر خیام »در سرودن‌رباعی به‌زبان‌پارسی ازآبوسعیدپیروی کرده است . * شعر صوفیانهقارسی » مقارن اوایل قرن پنجم ؛ توسط شیخ ابوسعید بو لخیر و أصحاب او در خراسان معمول ومتد اول‌گردید . آن چه که‌دراین‌زمینه ازه موز راعه‌بوزجانی »روایت‌شده به صورت مناجات است وصبخه شعرد رآن مشهودنیست " هرچندباید افزود که آبوسعید به‌وجود آورنده و آفریننده‌شعر صوفیانه نبوده‌بل که تنها انتقال‌دهنده وگسترش دهنده آن‌بوده است . ۱۱ از ترجمه احوال آبوسعید در سرارالوحید و نی زکتاب حالات وسخنان اوچنین برمی آید که بیش تر اشعاری‌ر که اودرمجالس خود , درپاسخ مسایل ومطالب‌مریدان » برمنبرمی خوانده است» ازدیگران خاصه:پیرأ بلق اسم بشرین‌یاسین »(متوفا / ۵۳۸۱ . ق. درمیهنه)"" بوده است که از نخستین آموزگاران معنوی‌ومشایخ عهدجوانی آبوسعیدبه‌شمارمی رفته است . اگرچه پر آبوًلقاسم بشرودیگر صوفیان پیش از آبوسعید شعر سروده اند ام اظاهرآقبل از ظهورپیرمیهنه درمیان صوفیه خراسان» شعر رواج‌چندانی نداشته است . درباره‌شیخ آبوسعید نی مولّف کت اب آسرارالَوحید گفته است که« چند ان در مشاهده‌حق مستغرق‌بودکه پروای‌تفکر در بیت‌نداشت . ) " داستا نآسرارالتوحید نیز جنین است : درویشی بوددرنیشابور اورا« حمزةالتراب » گفتندی زبس تواضعی که‌دروی‌بودی_-روزی به شیخ رقعهیی نبشت وبرسررقعهتواضم رابنوشت که تراب قدمه .»بر ظَه رقعه نوش این بیت راوبفرستاد ‏ گر خاك شدی. خالك ترا خاك شدم چون خاك ترا خحاك شدم. پاك شدم وشیخ آلاسلام ججد این دعاگوی خواجه بوسعید چنین آورده ست که جماعتی برآنند که بیت ها که به زبان شیخ رفته است. اوگفته است‌ونه‌جنانست که اوراجندان استغراق بودی‌به حضرت‌حق » که‌پر وای‌بیت گفتن نداشتی -لا این يك بیت که برظهر رقعه حمزه نبشت واین دوبیت دیگر-درست نگشته است که شیخ گفته است :

جان به‌زمین خاوران خاری نیست کش بامن وروزگ ار من کاری‌نیست

۳۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر)

با لطف و نوازش جمال تو مرا دردادن صده زا رجان عارینیست

دیگرهمه آن بوده است که ازپیران یادداشته است . بتابراین شعر آبوسعید منتحصر است

به‌همین يك رباعی ويك فردبیت که در جواب نامه یکی ازدوستانش نوشته بود .

گفتارمحم دبن منوردرأسرارالتوحید که‌می گوید : « او- (ٌبوسعید) راچندان استخراق‌بودی به حضرت حق که پروای‌بیت گفتن ند اشتی . » ظاهرأٌبه من ظور تن زیه وتبرئه شیخ ازاشتغال به‌شعرو شاعری‌ساختهو وپرداخته شده است وگویی سرودن شعررادونشأن‌شیخ می شمرده است . :

امادرردانتساب سخنان منظوم به آبوسعید آبوآلخین پس ازاین بیان صریح محمدین‌منور نوا وی-جاييگفت وگو رچندوچونبسیاربقی نمی مانندوظاه را هردلیل که دردصحت نساب این سخنان منظومب‌ویقامه شود از مقوله اجتهاددرمقابل نص خواهد بود . "

بنابراین چون نض" آسرارالتوحید ‏ قایم برشاعربودن آبوسعیدداست. توهم . کاری ازپیش نمی برد » دلایلی نی زکه‌برای[ثبات‌شاعریآبوسعید ۰می توان | قامه کرد » بدین فراراست :

۱-محیط تربیتی آب وسعیددرتوجه اوبه‌شعس موربوده است . زیراوی‌دردامان پدری‌پرورش یافته که از لطف ذوق وقریحه سرشار خد ادادبرخورداربوده است وفرزند رادرروزگار کودکی به‌سماع شعروق ول وغزل وحفظ اشغارترغیب می نموده است وشیخ آپوسعید درمجالس سماع صوفیان ویا هنگام پاسخ به پرسش هاي‌مرید ان ؛ نسبت به حل وفهم دق ایق اشعارا زخود حسن سلیقه وابتکار نشان‌می داده است" ‏ چنان که گاه‌دريك روزافزون ازهزاربیت برزبان آورده‌است . ۱

۲ب وسعید درروزگارتحصیل نزد« آبوسعیدعیاری »سی هزاربیت ازاشاردورهجاهلی را خوانده و به‌عاطر سپرده است و مقدمات تحصیل او همراه با شناخت و مطالعه دقايق اشعار بوده

۷.

است . ۳-قطعات ورباعیات وابیات پر کنده‌یی که برزبان شیخ آبوسعید در جواب مسایل وموضوعات مرید ان اوجاری‌شده است-باتوجه به ان که صوفیه در ایران برای اراستن مجالس خود با نواونغمه به تر ان دیده اند که‌به آثارمردمی متوسل شده واز غیت عاشقانه به ره گیرندو نه اشعار ادیبانه-ازقدیم ترین نمونه‌های شعر تعليمي صوفیه است که‌محمدبن منورد رآسرارالتوحید , آن هارادرتلوحکایاتِ کتاب خود آورده است‌ویکی از زدلایل آصالت وقدمتآن‌هااین است کهبااعتراض متشرعان ومخالفان روبروگردیده ودرنامه‌یی که به‌در با رمحمودفرستاده‌اند . ضمن طعن ولعن آبوسعید » وی‌را گمراه شمرده‌ودران نامه آورده‌اند ۱ این جامرد ی آمده است ازمیهنه ودعوي صوفیبی (-تصوف)می کندوبر سر منبن

۳۱

ملاقات آبوعلی سینابا آبوسعید آبوآلخیر ۳۹

۴_درکتاب های‌قدیم نویسندگان معاصرویانزديك به‌رورگارشیخ آبوسعید به‌شاعربودن ای بتوات رتصریح کرده‌اند . چنان که «عین آلقضات همد انی » (متوفا / ۵۵۲۵ . ق) در کتاب‌معروف (تمهیدات »سه‌بیت ذیل رابه آبوسعید نسبت داده است

« ازشیخ مایوسعید بی آلخیر رحمة اللّه علیه.بشنوکه چه‌می گویدوچه خوب می فرماید : ای‌دریخ اروح قدسی کزهمهپوشیده است پس که دیده‌ست روی اوونام اویشنیده است هرک بینددرزم ان ازحسن اوکاف شود ای‌دریغساکاین شریعت گفت‌ماببریده‌است کون وک ان برهم زن وازخودبرون شوتارسی . کاین چنین‌جایی خداازدوجهان بگزیده‌است. »۲۲

۵ب وسعیددرفهم ونقد اشعار لطف قریحه و صفای‌ذهن از خودنشان‌داده است . چنان که وقتی قوالی درمجلس اواین بیت خواند :

اندرغزل خویش نهان خواهم گشتن تابرلب توبوسه‌دهم چونش بخوانی «بوسعید پرسید این بیت کراست؟ گفتند : ازعماره است . صوفیان‌راگفت : برخیزید تابه زیارت خالك عماره‌شویم. »۲۲ ۱

این داستان آسرارالتوحید . در حقیقت لطف ذوقآبوسعیدرادرنقد وارزیابی وشناعت لطایف شعرنشان‌می دهد . "

۶-ازاین دلای لگذشته علاقه‌یی که شیخ آب وسعید به‌نقل وروایت اشعارداشته " وارشادو تربیتی که موزون طبعان مستعذرامی نموده ورموزودقایق شاعری‌رابی مضایقت_به ایشان آموخته و ازروانی واستواری اشعاری که به‌تصریح بدومنسوب شده است ومحمدبن منورد رأسرارالتوحید آورده است. فرض‌شاعر یب وسعید بعیدنمی نم‌اید . هرچند بسیاربعید است که مجموع متد اول رباعیات منسوب بدو[ هزاروبانصد وهشتادوچهاربیت_هفتصد وبیست رباعی ویکصد وچهل وچهاربیت قطعات پراکنده]بواقع ا زگفته‌هاي اوباشد . خاصه که بیش تراین ابیات رادر مجموعه‌هاودواوین شاعراندیگر

نیزمی توان‌یافت . ۳" ۶ ۶ ۶

ِ ‌ « شرف الملك »و«شیخ الرئیس»/ ۴۳۲۸۰ ه .ق]دانشمندفیلس وف وطبیب ریاضی دان‌و

۴۰ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخین

منجم ایرانی از ابوسعیدآبوآلخین همانند سایروقایع زندگانی پیرمیهنه که در هاله داستان هاو روایت های مجع ول وبی اساس فرورفته وتشخیص حقایق را از اوهام دشوارساخته است . باتوجه به‌عظمت قدروبلندی‌مقام این دونابغه نامبردار فلسفه وعرفان‌درآن روزگان جنبه افسانه آمیزی‌به خود گرفته است .

داستان ملاقات این دوچهره مشخص فلسفه وعرفان‌سده‌پنجم . ظاه رآ نخستین باردرکتاب «حالات وسخنان‌شیخ آبوسعید »" وپس ازآن دره آسرارالتوحید فی مقامات الشیخ آبی سعید »! آمده‌است . آنگاه نویسندگانی که دردوره‌های‌بعد ازآن هاسرگذشتی پرداخته اند » به اتکاء آقوال نویسندگان این دوسرگذشت‌نامه : به‌دید ار این دومردبزرگ اشاره کرده اند ۳

برخحی ازمعاصران» دیدار این دوراساعتگی ومجعول دانستهودرصحت وقوع آن تردید کرده اند ودربیان عقیده حوددراین باره‌نوشته اند :

« ازلحاظ انطباق‌تاریخی . ملاقات ین سیناوشیخ آبوسعید آبوآلخی محال‌نیست زیراتنها سیزده سال زاین سینامسن تربوده ولی هیچ گونهاطّلاعی دردست‌نیست که آبوعلی سینادرنیشابوربوده . »"

وانگاه پس ازنقل داستان‌ملاقاتین سیناوأبوسعید ا زآسرارالتوحید . ازاستدلال‌خودچنین نتیجه گرفته اند : «ظاهرً این داستان زمانی ساخته شد که آثارفلسفی ابن سینادرمحافل صوفیّ اعتبارفراوانی داشته است‌وبرای آن که صوفیان راد معتق د ات آن ان نسبت به شیوخ تردیدی حاصل نگردد. می بایست درآن ها این توهم‌ر ایجاد کرد که‌تعالیم ین سیناراباایین صوفیان اختلافی نیست بل که درتأیید وتصدیق آن است . 7

این استسدلال‌هرچندحاکی از قدرت توجیه‌و مبین‌توانایی برآوردوارزیابی مسایل‌تاریخی می توانند باشد وبظاه رنیزدلپذیرومقبول‌به‌نظرمی رسد اما » ضعیف می نماید . زیرایاران‌ومریدان بوسعید که درویش ان خانق او اوراتشکیل می دادند. طبقه برگزیده جامعه آن زمان نبودندتابه‌مسایل عقلی وفلسفی . رغبتی نشان دهندوچنان که‌می دانیم ۰ علم ودانش در آن‌روزگان خاص طبقه‌یی ممتازواقلیتی برگ‌زیده‌ودارایُشرافیت ذهن بودونه‌و یه انب ووعوام الناسی که‌به‌سائق فطرت پاك : بوسعید راپناهگاء خودیافته ود رمسلك ارادتمند ان پی رمیهنه د رخانقاء اوجمع آمده‌بودند . این اکثریت اخی که ازغایت‌تنگدستی نان نداشتند رابامسایل فلسفی چه کار؟ تابراي|ثبات وحدت وی يگانگی فلسفه‌وعرفان» نیازمندد استان پردازی و افسانه‌ساز ی گردند ۱

دطتر صوضشی سواد و حرف بیسست جزدل اسپید هم‌جول برف نیست

قرینه دیگرب رتأیید این مطلب. کتاب آأسرارالتّوحید است که اکثر صحایف آن راداستان هایی نباشته است که نمودا رکیفیّت زندگانی مردم کوچه وبازاروعوام مردم اسث‌ونه ژرف اندیشان والانگ رکه به‌مسایلمتعالی ویرتن عطف‌توجه‌دارند .

دلیل دیگراین که ین سینفیز درمقدمه کتاب اشارات, دانش فلسفه راخاص اقلیت هوشمند می داندونه اکثریت‌نادان‌وبی خبر. "

بااین‌مقدمات ۰ شیوع آثٍفاسفی ین سینادرمحافل صوفیهچنان کهبرخی پندا شته‌اندو استدلال کرده‌اند » محل تردید است وداستان پردازی محمّدبن منوربه‌منظور اثبات این هد ف که تعالیم ین سیناراب آیین صوفیان اختلافی نیست بل که‌د رتأیید وتصدیق آنست. بعیدبه نظرمی رسد . بل که-درست برعکس نتیجه‌یی که از مق ذمات مذک ور گرفته شده است‌نگارش کتاب « اشارات »و روی‌آوردن! بن سینابه«مقامات عارفین -دلیل بر عطف‌توجه بوعلی سینادرآواخرعس به‌تصوف است که درنتیجه کم ال اندیشه برعکس احوال بد ایت زندگانی از حکمت‌یونانی دلسردگشته‌و بهحک مت ایمانی سرگسرم شده است وا حتصاص نم_طی از آنماط کتساب اشارات به «مقامات آلعسارفین » که به تفصیل در باره کرامات وحوال روحانی صوفیان بحث کرده است" نیز در نتیجه ( تب‌روحانی #ودسکر معنوی» اوتواندبود . :

اشعاری‌راهم کهبه این سینانسبت‌داده اند ود ر کتاب هابه نام اوثبت شده است نشانه دیگری رای ین انق لاب روحی ومعنوي اودرسال هاي اخحیرزندگانی وی‌تواندبود: جنان که‌نوشته اند : ی لین سیناناسی سح آباسعید توجه نح بل

جون به‌شهر آندر است » دوست مقیم شهرنی خوش تر از صف اومن_است؟ مرد باید که بوی داند برد ورنه عالم پر ازنسیم صب‌است» !

برخحی دیگر اظهار عقیده کرده‌اند که« دررابطه علمی ومکاتبه‌میان این دومرد بزرگ جای سخن نیست. . 4 امأگویادیدار این دومردبزرگ‌بنیادی‌ند اشته‌باشدوظاه رآتحریفی است ازداستان ملاقات ین سین با آبوالحسن حرقانی که عطار در تذکرة آلأولیاء [چاپ لیدن ج ۲ ص ۲۰۷] آورده

۱

ِ‌

است.. مرحسوم فروزان فر که روانش از سحاب مخفرت الهی سیراب باد درتحقیق عالم انه‌یی که به‌عنوال ( بوعلی سیناوتصوف »به‌عمل آورده» دقایق ونکات وچگونگی دید ارومحل ملاقات این‌دو

۳۲ أپوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخین

بزرگ را بانکت»سنجی ودقّت خاص خود موردبروسی قراردادهوبانق ل اق وال مختلف که در موضوع دید ا این دوآورده‌شده » ونقدوفایع تاریخی مذ کورد رآسرارالتوحید ویادآوری‌وقایع زندگانی ابن سینا وعدم اشاره نویسندگان دوسرگذشت نامه بوسعید به تاریخ دقیق وزمان ملاقات آن‌دی سرانجام بهنتیجه معقولی رسیده است که ملاقات ٌبوسعید وین سینامیان سال های / ۱ ۳۹و/ ۰۳ ۴ وبه احتمال قوی‌ترمابین / ۳۳۹۷-۴۰۳ اتفاق افتاده است . ۲۲

آبوعلی سینادرشرح‌حال خودتصریح دارد که در موقع خروج ا زخوارزم به « نسا »ور باورد » رفته است وعزیمت اوا زخوارزم درحدودسال /۳ ۴۰ بوده_بدین جهت می توان گفت که اورادراین‌سال‌با آبوسعید اتفاق‌دیدار افتاده‌است_گفته‌بوعلی اینست :

«نم دعت الضرورةلل آلانتقالٍل نساومنه الیل طوس ومنها ال شقان ومنهال جاجرم راس حد حراسان ومنها جرجان . »

واگ رگذاراوبه نیش ابورافتاده بود. موجبی نداشت که از محل غیرمعروفی به‌نام شقن نام بردو اسم نیشاب ورراکه ام ات بلادخراسان است. ازقلم بیند ازدواین که‌شق ان را ازتواب نیش ابور شمرده‌اندشاهد وگواو سفربوعلی بدان شهرتواندشد . زیرافرضه نیشابورد رآن روزگاروسعت‌بسیار داشته وبه‌همین منناسبت بسیاری ازبلادونواحی خراسان رادرعد ادتوابع نیشاب ور آن‌رورگ ارذ کر کرده‌اندواین که‌دره تتمه‌صوان آلحکمة » بعد ازذکرعبارت شیخ می گوید :

(یدخل نیشابور»دلیل دیگراست بر صحت آنچه گفتیم واگ رنسخه‌یی راکه به‌جای‌شقان- سمنقان. سمنگ ان قیدمی کند_معتبرشماریم ‏ این احتمال‌هم موردنخواهد داشت [جشن نامه ٍبن سین مجلد دوم صص ۰۱۸۵ ۱۸۶ شماره ۳۱ سلسله انتشارات انجمن اثارملی تهران-۴ ۱۳۳ شمسی / وج ۵ص ۲۲۳ یادد اشت هاي‌مفصل قزوینی ذیل شقان ]

به‌هسرحال‌وجودروابط دوستانه‌وآمیز ش‌معنوی|ٍپن سین بامشایخ صوفیه . غیرقابل انکاراست وکتاب اشارات اوتاحذی‌نمره‌نوعی تألیف وتلفیق » بین فلسفه‌وعرفان است .

به موجب روایات پس ازملاقات ین سیناو اب وسعید می گویند چون آن‌دوا زخلوت برآمدند حکیم درباره صوفی گفت : که« هرچه من می دانم اومی‌بیند . )وصوفی هم درباره حکیم گفت : که « هرچه من می بینم آومی داند 0

این سخن درواقم اگر هم ازاین دومردنامی نباشد » قولی است‌دربیان تفاوت‌مراتب‌بین «صوفي واصل »ود فیلسوفکامل » "" علاوءیرآن که اساس رأی‌متصوقه‌قرن پنجم نیزمی باشد .

بین این سیناوشیخ آبوسعید. مکاتبه‌هایی هم شده است که‌بعضی نمونه ها زآن باقی

است" وازقراین جنین برمی آید که‌میانه این دوبزرگ » پیش ازدید ان مکاتبه‌ومراسله‌بوده است . تذکه نویسان گفته اند که پیرميهنه يك رباعی شیخ الرئیس رانین جواب عارفانه ولطیف گفته است . بنابرمشهوردرجواب این رباعی منسوب به این سینا :

ماییم به‌لطفب او تولا کرده وزطاعت ومع صیت تبرا کرده آن جاکه عنایت‌توباشد» باشد ناکرده‌جوکرده کرده‌چون‌ناک رده

ای نيك نکرده و بدی‌ها کرده و آن گاه بهل طلفب او تولا کرده ۰ 7 ۰ ۰ ۰ ۱۶ بر عف ومکن تکیه که‌هرگزنبسود ناکرده ج و کرده » کرده جون ناکرده

00۹0 وبرمی آید 4 درمرنتطریتی نزديك به‌طریقه

«فلاسفه‌نوافلاطونی»داشته است . ۳

1 ۱-ازادی و آزاداندیشی ارند آبوسعید آبوآلخیر

ال از اچی الو ی .۵ سیر و مير فير یر

« خلقك الله حر اکن کماخلقك»! [خدای تآزادآفرید پس آزادباش . ]

آبوسعید. طریق آزادگی ووارستگی رادرروزگاری‌برگ زیده‌بود که فقیه ان ومحدثان برآن چه مربوط به فکر و اندیشه بود. یکسره خط بطلان کشیده بودند و ارام آرام بساط آزادی فکر و اندیشه را برمی اندانختند .

پیر میهنه » همه‌تقلیده اواوهام مردم عصرراونیزعقاید وآراء وسخنان آن‌هاراباروشن بینی و باريك اندیشی وهمراه باطنزی که از حصایص ممیزه سخنان اوست . به‌باد استهزاء گرفت ودرمعرض نقدورهگذرتردید قرارداد 7

اوظواهر شریعت راوآن چه اساس تقلید عامه بود» سخت حقیر ود ی اعتبارمی یافت‌ودرورای آن همه ظواهر چیزی‌دیگررامی جست . درخاط رآ بوسعید طیٌ طریق شریعت وسیله‌یی بیش نبود» لاف برشيدیگ رازمعاصرنش که آنرهدف وغایتمی پنداشتد. گویی مسب ر نی وراه

۴۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخی

بج زآن بود که مردم زمانه از آن پیروی‌می کردندوبدان گرایشی سخت توام باتعصب ونمایش داشتند . امادرآن محیط تعصب وتقلید که از عه دمحم ودبازدرخراسان پدید آمده‌بود که‌می توانست به سرچشمه فیاض معرفت وآگاهی دست‌یابد ؟و کام تشنه خودر از آنلال‌معنی سیراب‌سازد .

آبسوسعید » آدیانراطرقی گونناگ ون ازبرای(صلاح آخحلاق‌مردم ان ونظم ام ور جامعه‌آنان می شمردودرسایه این اعتقاد. هیچ گاهبه بیان تفضیل وترجیح آدیان بريك دیگروتحقیروخرده گیری برپیروان مد اهب‌نمی پرداخت . اوباهمان گشاده‌رویی ورضای خاطر به کلیسای ترسایان‌می رفت که درمسجدمسلمانان وخانقاه درویشان حضورمی یافت . "

این مقتد اي عارف ان ازدیدگاه انسانی » پیروان ادیار پرستنده خد اوند ومخلوق حق ودر خور احترام‌می دانست‌واگرچه برحسب لفظ واسم ۰ مذاهب‌رامختلف می یافت» مقصودومرادو نظور تمامی آن هارایکی می دانست . ا زاین روپس از حض ورد رکلیسای ترسایان : «برخاست‌وبیرون آمد . یکی گفت اگرشيخ اشارت کردی همه زاره باز کردندی . شیخ گفت ما ایشان رازتاربرنبسته بودیم تابازگشاييم .»وی این بیان خود. هد ف آزاروتع ذیب وتعقیب نسبت‌به‌بنی نوع‌انسانی ابه بهانه احتلاف آدیان ازلوج قلب وروح‌مرید ان حویش زدودوبرادری بامخلوق خد اوترلك تعصب بین هل مذ اهب وفرق رابدان‌ها آموخت .

آبوسعید با ظفری که بر حودخواهی وخویشتن رایی وخودبینی یافتهبود. "دیگرمقصودوهدفی جز وصول وتحقق مرید ان به حق تخل پیروانش به اوصاف کمالی ند اشت . اوباريشه کن ساختن شهوت وحرص وطمم , ازوجودخویش تا آن جاکه‌درتوان‌يك انسان‌خاکی بود-به آزادی‌دست‌یافته بود . دنیاومردم واع م ال آن ان را ج زخد اومخلوق خد اومشیت خد اچیزی‌نمی دیدوبرآن هاخرده نمی گرفت . از این رودهم د رآنوقت که‌شیخ به نیشاب وربودروزی به گورستان حیره‌می رفت چون برسر خالمشایخ رسید . جمعی رادید آن جاکه عمر می خوردند وچیزی‌می زدند » صوفیان در اضطراب آمدند . خواستند که ایشان‌را احتساب کنندوبرنجانند . شیخ مانم شد چون نزديك ایشان رسید گفت خد اون د چنان که‌د این جه ان خوش دل می باشید, در آن‌جه ان نیز خوش دلتان‌داراد! جماعت برخاستند وجمله‌درپای‌شیخ افتادند و خمرهارابریختندوسازها بشکستندوتوبه کردندوازيك نظرشیخ » ازنيك مردان‌شدند . ۲۰

پیرمیهنه از قید ر نگ پوست وتعصب نژادی‌نیزبرکن ار وآزادبود . چنان که حطاب به « کدبانو ماهك »دختر خواجه حمویه-رپیس میهنه_ضمن اشاره به جوانی « سیاه و خشك وضعیف بر ضد صورت شیخ -نيك بشسولیده »"می گویده آن راکه‌می بینی . يك تار موی وی به نزديك حق تعالی- گرامی تر از دنیا و اخرت تست ۱ به‌رنگ غره نباید بود . ۳

آزادی وازاداندیشی ازنظر آبوسعید ابو لخیر ۴۵

وارستگی از تعلّق وآزاد اندیشی آبوسعید ا زگفتار وکردار اودرهمه‌جاوهنگام برخوردوگفت وگو باهرکس اشکاربود . چنان که‌وقتی به‌خواجه( امام‌بومحمدجوینی #درحمام گفت " این حمام خوش هست؟ بومحمد گفت : هست . گفت ازچه‌خوش است؟ گفت : از براي آن که شیخ این جاست . شیخ گفت : به‌از این باید . گفت : شیخ بفرماید . شیخ گفت : ازبهر آن که باتوایزاری و سطلی بیش نیست وآن‌نیزآن‌تونیست . » آبوسعید. به نک وهش وسرزنش مردم اعتقادی‌ند اشت وبعکس جرم پوشی و حطابخشی و گذشت وجوانمردی‌رامی ستود . وقتی درپاسخ به پرسش درویشی درگرمابه که« شوخ ازپشت‌شیخ برباز و جمع می کرد-چنان که رسم ایشانست‌تاآنکس بیند-درمیان این خدمت از شیخ سوّال کردکه ای‌شیخ جوانمردی چیست؟ شیخ گفتآن که شوخ مردپیش روی اونیاری . »۱۲ جلوه‌دیگر آزادگی آب وسعید وانديشه اورادربارهآزادی‌درد استان زیباودلک شآسرارالتوحید درباره« خواجه حسن موب که خود از مردان « وجیه ومحتشم بودو بارادت‌شیخ درآمددر نشابورو در خدمت شیخ پیستادوهرچه داشت ارمال‌دنیا» درراه‌شیخ صر ف کرد . 6 می خوانيم . دراین داستان» آبوسعید به‌پیشک ار خودباژرف اندیشی ویژه‌یی که اورابوده . درس آزادگی ورهایی از قیودو پنداررا آموخته است‌وريشه خودبینی وخودپرستی را ازوجود حادم خاص خویش ب رکنده است . علاوه بر آن که تعلیم اصول آزادی وآزادگی به‌دیگر پیروان ومرید ان خانقاه‌نشین رامنظور نظرداشته است . داستان آسرارالَوحید چنین است : « شیخ او(-حسن مزدب) را خدمت‌درویشان فرمودواورابه تربیت وریاضت می فرمود وآن چه شرط این را بود اور بر آن تحسریض می کرد وهنوز ا زآن خواجگی درباطن خواجه حسن چیزی‌باقی بود . يك روزشیخ ‏ حسن را آوازداد و گفت یا حسن کواره (الف) برباید گرفت وبه‌سرچهارسویکرمانیان بایدشد وه رشکنبه‌یی و جگربند (ب) که‌یابی بب‌اید خرید ود رآن کوارهباید نه ادن ودرپشتگرفتن وبه حانقاه‌رسانیدن . حسن کوارهدر پشت گرفت وبه حکم اشارت شیخ برفت وآن حرکت بروی‌سخت‌می آمد . بضرورت به سر چهارسوی کرمانیان آمد وه شکنبه وجگربند که‌یافت بخریذ ود رکواره نهادوبرپش تگرفت وآن خون ها ونجاست هابر جامه‌وپشت اومی دوید و اوا ز حجالت مردم ان حیران که اورا درآن‌مذت نزديك باجامه‌هاي فاخردیده‌بودند و امروزبدین صفت می دید ند واورا ازسر خواجگی برع استن بغخایت سخت بودوهمه خلق راهم چنین بود که‌مصطفی صّی اه عیه وسلّم می گوید :ان حرم یر عن رژوس الصدیقین خب الا وخودمقصودشیخ زاین فرسان این بود که آن باقی خواجگی وحب‌جاه که در سر اوست ازوی‌فروریزد: چون حسن آن کوارهدرپشت گرفت وب ر این صفت از چه_ارسوی کرمانیان به حانقاه شیخ آوردبه‌کوی‌عذنی کویان

۴۶ آبوسعید نامه(زندگی نامه آبوسعید أبوآلخین

(ح) واین يك نیمه راست بازارشه رنیشابوربود . چون ازدر حانقاه‌درآمدوپیش شیخ بیستادشیخ فرمود که این را .

همچنان به دروازه حیره باید بردن وپاکیز بشست وبا زآوردن و آن دیگ نیمه از چپ بازارشهربود . حسن همچنان به

دروازهحبره(د) شد وآن آلت ها پاك کردوبا زآورد . چون به عانق اه رسید ازآن خواجگی وحب‌جاه چیزی‌باوی

نم انده‌بود . آزادوخوشدل درآمد . شیخ گفت : اکنون این به‌مطبخی (ه ) بایدسپردتا اصحابنارا امشب شکنبه

وایی باشسد . حسن آن را بداد و اسب اب راست کردومطبخی بد ان مشخول‌شد . شیخ دیده بودکه حسن‌رادرآن

ریاضت رنجی عظیم رسیده بود . حسن را آوازداد وگفت : اکنون تراغسلی باید وردوجامه‌ه ای نم ازی‌معهود

پوشید وبه سرچهارسوی کرمانیان باید شد وا زآن جاتابه‌دروازه حیرهباید وا ز همه ال بازارپرسید که‌هیچ کس را

دیدی با کواره‌یی درپشت گرفته؟ پس حسن بهحکم اشارت برفت و از سربازا رت آخربازا رکه آم ده بود از يك يك

دکسان پرسید . هیچ کس نگفته بود که این چنین کس رادیدم یا آن کس توبودی , چون حسن پیش شیخ آمد . شیخ

گفت: ۱ ای‌حسن آن‌تویی که‌حودرامی بینی والاً هیچ کس راپروای‌دیدن‌تونیست . آن‌نفس تست که‌ترادر

چشم تومی آرد . اوراقهرباید کردوبمالید مالیدنی که‌تابنشکنیش دست از اونداری وچنان به حقّش مشغول کنی

که اور پروای خود وخلق نم اند . »حسن راچون آن‌حال‌مشاهده افتاد از بندپند اروخواجگی بکّی بیرون آمدو

آزادشدو مطبخی آن شکنبه وای بیخت و آن شب سفره نهادندوشیخ وجمع برس سفره بنشستند . شیخ گفت :

ای اصحابن بخورید که مشب خواجه‌واي حسن‌می خورید ! ۱۳0

ازسوی‌دیگ رلازمه آزادی‌وحریت » انست که« بنده به دل در تحت بندگي هیچ چیز نشود ازمخلوقات . نه از آنجه دردنیا است‌ونه از آانجه درآ خرتست . دنیاراوهوی وارزوی وخواست‌ و حاجت وحظّرا اند وهیچ نصیب نباشد . »[ترجمه رساله قشیریه. ص ۳۴۳] به عقیدهمحبی این » حریت . زوال افتق ارونیازهندی است که ازوجودامکانی منك

نمی گردد وا زاین روازمراتب فنا است‌وتحقّق است‌ونه‌تخلق : یعنی نتیجه کمال‌معرفت است‌بدین که هیچ موجودی جزحق تعالی شایسته اتصاف به‌وجودنیست ودر این حالت » سالك خودرا موجود نمی بیندودرمی یابد که موجودبحقیقت خد | است‌وبس وبدین معنی ازنیازمندی و افتقا رجزبه حق آزادمی شودوبندرقیت اشیارامی گسلد . لیکن چنین حالتی ازورزش عم ال نیزبدست‌نمی آیدزیرا هرعملی نتیجه‌یی مناسب خودداردوفنا, حاصل کمال معرفت است‌نه قیام به اعمال از آن جهت که سالك تاعامل است . خودرا اثبات می کند وازحق جدامی بیندوبنابراین حریت از جنس تحخلق نتواند بود . [فتوحاب باب ۰ ۱۴ ]وچون دلبستگی بالذات » اقتضایمحد ودیت نظروهمت نسبت به چیزی که بدان دل بسته‌باشند می کند واین محدودیت » مستلزم توقف است که در مسلاك عرفانوعی از مردن شناخته‌می شود وآن هامارابهزندگی جاویدمی خوانندپس سالك‌باید بنده‌هیچ کس وهیچ چیز

نقش آبوسعید درتربیت مردم ۳۷

نباشد وچنان شود که آن درویشگفت :فد حررناعن رق آلاشیاء نی رل[ رسالهقشیریه. طبع مص ص ۳۲]

وبدیهی است که چون مردصاحب‌همت ) پای‌برس رکوئین نهد وآستین‌بی نیازی‌برجهان‌و جهانیان افش ان دودنیا واخرت درچشم آخربین اوبه جوی‌نسنجدآنگاه‌سیم وز رکه قیمت‌واقعی نداردوارزش آن‌ساختگی وزاده ضرورت دادوستد بازاردنیا است . آن‌سنگ وهنگ نخواهدد اشت که دربند آن ها بماندوبنده آن‌هاشود . بنابراین جمع مال‌وسیم‌وز آرامش خاطربه‌بارنمی آوردونباید ان راوسیله اسایش فرض کرد وان اسایشی که‌ماجویای انیم درقناعت به‌دست‌توان اورد . [فروزانف شرحبرمثنوی‌شریفج ۱ صص ۲۷-۲۵ ]

گفتارمستقل آبوسعید در باره‌حریّت وآزادی‌این فصل رابهانجام‌می رساند :

(شیخ رادرویشی سوال کرد که آی‌شیخ . بندگی چیست؟ گفت : «خلقّ لك الله حرافکن کم خلقك » گفت یاشیخ سوال ازبندگی است‌گفت. ندانی که‌ت آزادنگردی ازهردوکون بنده‌نگردی؟

آزادی وعشق چون‌همی نام دراست بنده‌شدم ونهادم ازيك سو خواست

۱۵ -نقش آبوسعید در تربیت‌مردم

آب وسعید در سایه روشن بینی وخردمندی‌خاص خودونشر | خلاص وترویج ایشا نفقشی أمساسی ومثبت درتر بیتمردم ایفاکرده وتأثیری‌شگرف وقابل ملاحظه نه‌تنهادر میان مردم روزگار خود بل که درمیان مردم قرون واعصار از عویش برجای‌نهاده است . ۲

ازسراسر گفته‌های‌شیخ » صدق وصفااشکاراست . صدق وصفای کسی که‌ریاورزیو پنهانکاری‌نمی کند وهرچه راب حس وعقل خود » درتربیت‌مردم » مفیدمی شناسد . بدود‌بیم‌و هراس برزباند‌می آورد" فکر روشن ودرخشان اودرقالب بیان‌ساده‌ویی پیرایه‌می درحشد وچنان‌عاری از تکلف سخن می گوید که انسان‌رابدون آن که لحظه‌یی در سطح لفظ وظاهر توف نماید » به‌غورو " باطن‌می بردوبه فک روتأمل وامی داردوسرانجام تحتتأثیرقرارمی دهد . از لح این سخنان اوکه‌در آسرارالَّوحید فرزن دزاده اش-محم دبن منور-آورده . پیدا است که شیوه تربیت اوبا اعتمادبه‌نفس و

قاطعیت وقدرت همراه بوده است ۱

۴۸ آبوسعیدنامه (زندگی نامه آبوسعید آبوآلخی

لحن کلام عطابی درسخن ان تربیتی اوآمرانه است . سخن شیخ قوت وصلابت وعظمت . بی مانند داردو مانندسیلگرانو تندی است که از فرازبرخاسته‌ودرمسیر خودبه فرود. خس وخاشاك لفظ را نیز همراه باخودمی بردوسرانجام روان‌می گردد و طراوت وتازگی می پذ یرد . گویی شنونده دربرابر او چون صعوه‌یی در چنگال باز است که‌یارای کوچك تري ین حرکت وتخلف درخودنمی بیندوشیخ آن چن‌ان‌روح‌اورا به تصرف درآورده ویر مخ اطب . سیطره و استیلای معنوی‌یافته که مطیع محض و بی چون وچراي اوست . ۱

لحن کلام اونیز شک وخالی ازلطف نیست وهموارهباعمرت ازيك‌واقعیت خارجی از پدیده‌های محیط یا روید ادها ومسایل دیگری که روزانه به‌میزان وسیعی همه‌ماباان هاسروکارداریم‌و متوجه ظرافت هاونکته ه ای مکتوم د رآن نیستیم-توأم است‌اماذهن وقادًبوسعید از آن هادقیقه‌هاو نکته‌هایر گرفته است ودر استفاده از همه مقدورات وامکانات محد ودتنگنای محیط زمان خود . به نحوی نامحدودوهمراه با ظرافت ونکته‌سنجی از حودخلاقیت وهنرمندی کم نظیری‌نشأن‌داده‌و گفتارعبرت آموزخودرا از ملال ویکنواختی وحشکی سخن واعظان و ادیبان برکنارداشته است . ۲

مستمعالن ومستفیدان ازمجالس ارشادآبوسعید بیش ترعوام مردمبودند ۱ مردمی که خانقاه شیخ راتنهاپناهگاهو آبوسعید راتکیه‌گاوروح خودیافته وشناخته‌بودند . افرادی که« ندانتدو ندانندکه ندانشد و نخواهندبد انند که ندانند . »"خلایقی که آسرارالَوحید حاویحوال‌دقیق وکیفیت معیشت آن‌ها در آن‌روزگ اران است مردمی ساده وبی پیرایه وآزادازقیود که به سائق فطرت سلیم وطبیعت مستقیم دوست دا رآبوسعید گردیده » به تعدمتش ازمیان‌جان » کمربسته‌بودند . انسان هایی که همچون‌مادرتاروپودزندگی اسیربودند . تباهک ارونیکوکارا زخود اختیاری ند اشتندودررسرپنجه تقدیروسرنوشتگرفتاربودندومجیور_همان ها که ازيك طرف سودجویان و خو دکامگان آن هارانادان وساده‌لوح‌وبی اهمیت‌می شمردندوبه اقتضای‌موقعیت این گرووپاك نهادباصفای باطن راوسیله ارضاء آغراض روسا وحکام فاسد ورشوه خوار قرارمی دادند وا جانب دیگر ظاهرپرستان وأهل تشرع آن روزگ اربه استظه اريك مشت معلومات ناقص با آلوده بهاغراض‌خود. آن هاراقابل تعقیب و گناهکاروجهنمی‌می دانستند . ُبوسعید بانثارمحبت به این عوام خلایق » درحقیقت به‌میزان‌وسیعی آزرنیج های‌اشکارونهان ودردهای‌روحی وجسمي این گروه‌می کاست . رفتاروگفتاروکردار اوچنان بود که« بسیار کس رادس تگرفته و از غرو رعقل به‌راه آورده‌بود 0

آبوسعید بخوبی می دانست که «هنر» تربیتبدان و فاسقان و تحمل وجودآن هااست . 2 خوبان که به خودی خود » خوب اند . درداستان‌دیل نمونه‌یی ازگذشت وتحمل وتسامح‌پیرميهنه رادر

نقش أبوسعیددرتربیت‌مردم ۳۹

برابرلغزش های‌مرید ان اومی خوانیم :,

«وقتی شیخ به‌شهرطوس رسید سید حمزه را طلب کرد . گفتند : شیخ اورابنتوانددید . مدت جه[ل‌شبانروزاست‌تا اوبه‌فسادمشغول است وصبوح بر صبوح داردوغلامان وکنیزکان راخحمرداده است . همه را برهنه کرده است ومست به‌هم درنشانده . شیخ ماگفت : عجب ! بر چنان درگاهیگناه کم ازین نباید کرد! وبیش زاین نگفت وهیج اعتراضی نک ردچون سید حمزه را خبردادند که شیخ بوسعید رسیده است حالی به ت ره ان کاربگفت ودیگ رروزبه دمت شیخ 1 امدوشیخ به‌قرارهربار مراعانش کردوآن سخن برروی اونیاورد وآن نظ رکه درحق سیدداشت شت. هیچ نقصان نپذیرفت . /

این داستان نمودار آنست که دین اسلام وزهد وپارسایی درسال هاي‌جوانی_دلبوسعید رانرم کرده ورفتارمردم را قابل توجیه وگذشت می دانست ویرای اثبات سخن خویش. اززبان پیشوای اسلام پیخمبر خدامی گفت : « هرکه قبول نکند عذر مجرمی که پیش آید . راست‌یادروغ از حوض من آب ۰۰ ۱۰ نخورد. »

آبوسعید خحویشتن خویش را فر وکوفته"" وازهمگی خویش دست‌بد اشته‌بود"" واگرچه در طی سال‌هابادانشمندال‌و ادیبان‌و واعظان‌وکتاب‌های آن مادر خراسان آشنايی تمام یافته بودوازمذاهب وعقایدملل ونحلگوناگون ونیزعلوم‌زمان آگاهی داشت ودربرخی ازآن هاسرآمد هل روزگاربود آما آن‌چه آب وسعید را از معاصرانش امتیازمی بخشید » این بودکه اوهرگاه‌مجال غور وتأمل وه یافرصت صحبت بامرید ان‌رامی یافت ‏ سعی کرده بودبه ورای‌ظواهر الفاظ نف ودکن دو؛ بابه کنارگذاشتن خیالبافی وخودخواهی که بهترتیب از حصایص کتاب خوانانمذعی وازمدرسه برنحاستگان آن‌روزگار بود . ازرازرازهاسوازآن چه‌بیرون ازادراك آفهام مردم‌عادی است» سردرآوردوباورودبه‌درون‌پدیده‌هاو نود به ان سوی‌هستی ها-وراه یافتن بهساحت علت ها وحقیقت هاوواقعیت هابه‌تم ایز انديشه از معاصران خود برحورد ارباشد . :

آب‌وسعید ازمردانی نبود که به جهان وجود-بویژه به‌ عم انسانی ازدریچه‌خیالبافی ورژیابنگرد- وباتوجه‌وواقع بینی خاص خود. همه چیزوهمه کس راد جاي خود مطلوب ونیکوویجامی دید .۱۳ مگرنه این بودکه اگربرمردم خرده‌می گرفت . عیب نقاش‌می نمود؟ ۱۳

خاطر از مدرسه رمیده او وی‌رابهمیان مردم کشانید." وازین پس‌هموارهسعی داشت کهبا ۱ شناخت درست‌عالم انسانی ۰ به درس ان دردهاي روحي آن ها بپردازدودراین طبابت‌روحی نیز» رفتار مردم رامنطبق برمطالب ومفاهیم اوراق و صحایف کتاب ودفت رکه ب, پیشترجهان آرمانی راتصویرمی کند وانسان را ازواقعیات ملموس ومحس وس بدورمی داردنمی دانست . ازاین روحکم نویسندگان

۵۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

کتاب هار دربرخورد ورفتاربامردم معتبرنمی شناخت . اوجنبهعملی علم‌رامی نگریست نه‌عیالبافی . ورژیای‌حاصل ازدروس نظری‌را که نتیجه غیرمستقیم آن‌سرزنش ونک وهش ازمردم ودوری‌هرچه بیشترازآن هاوتنشروفاصله‌مردم ازاوبود . آبوسعید به تروبیش ترازه رکس دیگر, نبض مردمی را که درمیان آن‌هابه‌سرمی برد» دردست داشت‌واستعد ادهريكرامی شناخت . "" ازاین روباقلبی سرشارازایمان به اصالت طریق خودو سری‌پرشور ازمصلحت خواهی وخیراندیشی » مصالح مردم را از همان راه وطریق که با آن عادت یافته ودرطیٌ سال‌های‌عمر خودبا آن روش خود گرفته بودن د » به آن هابازمی نم ودوریشه مف اسدیرا که موج ب گمراهی وعذ اب روحی آن‌هامی شد باتدبیروهوشیاری ازوجودآن هابرمی کند . اوخردمند.انه به‌مستمعان مجالس خود» درس خردمندی‌می دادوبدان‌هامی گفت : « خردمند آنست که چون کارش پدید آید » همه رآی‌هاراجمع کندو به بصیرت در آن نگردتا آنجه صوابست زو بیرون کند ودیگر رایله کند همچنان که کسی را دیناریگم شود اند ر میان خاك . اگر زيرك باشد. همه خاك را که در آن حوالی بود. جمع کند و به غربالی فرو گذارد تا دینار پدید آید. ۷ پر میهنه به‌من ظور تهذیب مرید ان وتربیت مستفید آن : « روش تمثیل »رامی پسندیدوبه کار می‌بست*" نه شیوه تعلیم را واورادر این زمینه باید پیش رووپیش آهنگ عارفان بعد از خودمانندسنایی و عطّروجلال الذین محمّد بلخی ودیگر عارفان شاعربه‌شما رآورد . چه این دسته ازشاعران عارف نین ترجیح نهاده‌اند که حقایق زندگانی ومعانی دقیق عرفانی رادرقالب‌داستان هاي‌دلنشین وافسانه‌های متداول‌درمیان‌مردم بیان کنند .

آبوسعید از لحاظ حذت ذهن وفراست وسرعت انتقال وصابت نظر برمعاصران خود. تفوق‌و برتري‌بارزی‌داشت . علاوه‌برآن که صاحب طبعی لطیف وخویی پا کیزه بودوپیوسته باطبقا تگوناگون مردم وقشرهای مختلف جامعه وصاحبان مشاغل و أصناف وپیشه‌وران آن‌روزگان رفت و آمدونشست وبرحاست‌داشت . شاه وزیر, آرییس. آشیخ . "صوفی. "عارف. "وعامی " توده‌تهیدستان‌و بینوایان آن عصر همواره با آبوسعید در ارتباط وپیوند نزديك بودند . ازمطالعه وارزيابي مجموع روابط او بامردم » حسن خحلق وبزرگواری‌وسعه صد رونیکونهادی اوآشکار است ۸

رفتا رآبوسعید بامردم روزگارخود ۵۱

آبوسعید دررفتاربامردم روش خاصض وهدف معین داشت . هدف اودر«|رعاب »و تحبیب» حلاصه‌می شد« |رعاب زورمندان 6 ود تحبیب نیازمندان » " وبه‌هرصورت ای «مردبزرگی بودکه عتابش بامردم زمانه بسیار خردبود. ۷

اماروش زندگاني اوعبارت بوداز: تشخیص دشمن اصلی که‌دررآن‌عهد » ارباب‌زوروزرویا صاحبان جاهومقام ومسند نشینان وظاهرپرستان بودند وبه کاربردن تمام وسیلههابرای جلب توجه آن ها -بی طرف کردن دشمن‌ان کوچك وفرعی ودوست‌ساختن افرادبی طرف‌وبی تفاوت باگذشت های متسوالی ومحبت های‌متسواتر " وسرانجام به ره برگرفتن از جمله جوانب ضعف حریف ان وکشفب جریان هایمخالفی که دردرون قلمروآن هابی گم ان وجودداشت واستفاده کامل ا زآن جریان‌ ها به منسظور وصول به‌هد ف متعالی خود که همان ایجادوسایل رفاه برای تهید ستان حق پرست وصاحبان دوق‌وحا لوبسط واشاعه‌تصوف درمیان‌مردم آن‌روزگاروبالمل‌تربیت آن هابود .

آب وسعیذ مردم رادوست‌می داشت . وی نیک ودریافته بو دکه دوست‌داشتن‌مردم وتاب تحملي خواسته‌هصاوتمایلات آنان , خودبالاترین هنرهاست . اوبارفتارنیکوی‌خود. روح‌مردم‌روزگار خویش رامسخر خودساخته بود . ازسخنان خود اوست : «هر که راخلق بود » همه‌چیزها اورابه خلق پیش اید . ۳

آبوسعید ازدل وجان وبواقع » به حدمت مردم میان بربسته بود . بامعاریف‌مهم عهدنیزآشنایی ورفت وامد ومابین معا صران خودبه‌مزید جاه وحشمت‌واعتبار» احتصاص داشت‌وازاین اشنایی ها رای بهب ود احوال‌مردم بهره کامل برمی گرفت . از فقراودرویشان . خاصه جماعتی را که هل معرفت‌و سیر و سلوك ودر طبقه آهل علم و فضل بودند» دلجویی ودلنمودگی و تیمارداری و رعایت مردانه می کرد .

پیرمیهنه . هنگام گفت وگویا بزرگان عصروارباب قدرت ظاهری اززبانی تندوطبعی جاه طلب بهره‌مند بود . چنان که حطاب به « بومنصورورقانی » که بهنزدشیخ آمده‌بود» می گوید :

« این خلق جمله آبناء دولت تواندبجمله به نظر فرزندی‌نگس به حطام‌دنیاوزحمت خلق فریفته مش که خلق بنده حاجات خویشند » اگر به‌حاجات ایشان وفانمایی » قبولت‌کنند » اگرجه بسیارعیب‌داری و اگر حاجات ایشان نگزاری, به توالتفات نکنند اگرچه بسیارهنرداری . ۱7

ازین سخنان » شم‌سیاسی وروشن بینی ومردم شناسی آبوسعید بخوبی آشکارست. علاوبر آن که نم ودار شیوه پایمردی ودستگیری اوازبینوایان ومحرومان است که بنابهمقتضای مقام ومنزلت و حشمت‌وجاهی که‌داشته نزدحکٌام واک اب روأعیان رجال‌به‌معرفی وشفاعت وپایمردی ازفقراو

2۱ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید بوآلخی

بیچارگان می پرداخته‌وتامی توانسته آن هارابه‌نان‌ونوامی رسانیده ااست .

رفتارش باترکم ان ان سلجوقی در آغا ز حکومت آنان نیز درخورتًمل است که خراسان ناایمن بو" وآبوسعید به‌عزم میهنه ازنیشابورحرکت کرده وسررا آبوسعید آمد ند و اسب اورابهقهروزور گرفتند وا بوسعید باوجوددان شتن قدرت دفاع کافی ومخالفت جماعتِ کثیری ازمرید ان خود که به شیخ گفتند: «مامردم‌بسياريم هیچ بدیش‌ان ندهیم ۱ شیخ گفت نب‌اید ! که ماگفته ایم این اسب‌ازان شماست . بدیشان دهید . چنان کردند که اشارت شیخ بود . 4" ونم ازدیگرآن‌گروویغماگران بی فرهنگ ازدر عذربه عدمت‌شیخ با زآمدندو اسب‌رابا اسب دیگری‌نیکوباآن بهم آوردند . . . شیخ اسبانراقبول نکردوگفت : « هرچه‌مااز سر آن برخاستيم , بازباسر آن‌نرويم . »"" وعاقبت. گذشت ومد ارای بوسعید موجب‌توبه ترکمانان شد وا موی از سر بستردندوان سال‌جمله به حج رفتند ۹

أب وسعید بصیرت داشت که بسیاری از سرحوشی هاوسرگرمی هاکه انسان هابه عاطر آن ها جانبازی وفد اکاری‌می کنند . خواب وخیال ووهم وفریبی بیش نیست‌وخردمندی که‌درملاحظه امور عالم چشمش ازسطح وظاهرعب ور کن دوبه ور وباطن رسد همه آن هاراپوچ وواهی وسست‌و بی اعتبارمی بیند ازاین ری خودخواهی هاوگزافهگویی های‌متشرعانی چون خواجه« امام‌مظفر حمدان »و« امام قشیری»رادرحق حودباحالت ٍستواي نفسانی -که از حصایص مردا کامل درطریق حق‌بود.تحمل می کردوزبسانبهاعتسراض وداوری نمی گشد چنان که« خواجه امام‌مظفر حمدان »"" که‌درنوقان " درباره اوگفته بود : « کار ماباشیخ بوسعید هم چنان است که پیمانه‌یی ارزن . يك دانه شیخ بوسعید است وباقی منم » آب وسعید به‌وسیله یکی ازمرید ان خودبرای اوپیغام فرستاد : « برووباخواجه« امام‌مظفر )بگوی که آن‌يك دانه‌هم توی‌ماهیچ چیز نیستیم ۳

وبه امام « آبوالقاسم قشیری که درهنگام وعظ گفته بود : « بیش از آن نیست که بوسعید حق سبحانه و تعالی را دوست می دارد وحق سبحانه و تعالی مارادوست می دارد . فرق‌جندین است‌درین ره که ما همچند ان پيليم وبوسعید چند پشه » " پیغام فرستاد : «آن پشه‌هم تویی . ماهیچ چیز نیستیم و ماخوددرمیان نيستيم ۳۹

این مفتد اي صوئیان عصربهتجربه ودرعمل دریافتهبودمردعی که خد اوندمتعال در فران کریم بارهادر حق آن‌هابابیان : ِ» اکترهم لایعلمون" "وه اکترهم لایعقونَ» ود اکترهم یجهلون»* ۳ تصریح می فرماید » کسی که بخواهد درمیان این مردم به سربردوباآن ها به حشرونشربپردازد؛ ناگزیر از تحمل نادانی هاوکم جردی هاي آن ماود تن روح گذشت ومد اراومسس‌امحه است از این رو هنگامی که ازوپرسیدند : «یاشیخ کیف الطریق؟ »گفت : ۱ الصدق‌والرفی. الصذق‌مم مق والرفق

رقت احساس وانسان دوستی ابوسعید و

سس م9 ۵ قاس سر قاس ار ار ...سر لس مر ال

م ق» ود اتَق لایخ علل عل أنْ آلر وعة تیال زلل آلاخ ون ولا یسود آلرجل حتی کول فیه خحصلتا خصانان لاس عرنی آیدی الناس والتافل عرایکون مهم ۹

آبوسعید در این راه‌تاآن جاپیش رفت که گفت : هرجه خلق را نشاید » خدای‌رانشاید و هرجه خدای‌رانشاید, خلق‌رانشاید . »۲۱

پیرمیهنه ازآن کسانی نود که به ادعای‌پیشوایی وبه بهانه هد ایت عامه‌مردم به حقایق ومعارف قیام می کنند و چون خودآن ایمانی را که لازمه این طیّ طریق است. ندارند » همچون‌راهزنانی طرار مردمی را که ازسادگی ضمیرو صفای‌باطن و ایمان قلبی به خد ابرخوردارند » فریفته‌وزادوراحله آن هارا به‌غارت برند . بل ۳ اوبه‌مقام اتحادواقعی رسیده‌بود . یعنی خدا رامایه رحمت وسرچشمه فیض و برکت برای‌مردم ومردم اف ریده برتر خد اون دمی دانست‌ویه‌ج ای آن که‌مردم را ا زد ابترساند. پیوند میان خالق ومخلوقرا استوارترمی ساخت . ازسخنان اوست :

«به عدد هر ذراتی از موجودات راهی است به‌حق اماهیچ راه نزديك تروبه‌تروسبك تر آزآن نیست که راحتی به کسی رسد ومابدین راهرفتیم وهمه رابدین وصیت می کنیم . ۲۲4

ازورای خام وشی وفراموشی روزگاران گذشته ‏ پیام دلنشین وعبرت آموزی که آبوسعید درییان شیو رفتاربامردم برزبان آورده است . هنوزد رگوش جان هاطنین می اند ازد :

زشت باید دید وانگاریدخوب زهسر باید خوردو انگار ید قند؟"

۷ -سرقت!ٍحساس و انسان دوستی ابوسعید

د رآسرارالتوحید , آبوسعید رامحب وب ومقبول درمیان خاص وعام مردم زمان خودمی یابیم و داستان های‌متعددودلکشی بتفصیل‌وایجازوتوالی ود اردراین باره‌می خوانیم .

طبققات مختلف مردم از برگزیدگان تافقراوعوام . مردوزن . نیکوکاروتباهکان صالح‌وطالح فقیر وغنی ۰ گس "ترسا ۰ جهوده "مسلمان ۰ کارگرودهقان وخلاصه ازشیخ تابه‌شاهدبازاری چشم برحکم وگوش برف رمان‌پیرمیهنه بجان‌ودل ایستاده‌اند . راستی اگردرست‌باشد آنچه‌راکه بعدها گفته اند : «زندگانی به‌مرادهمه کس نتوان کرد» . " اهمیت نفوذوقبولیتبوسعید راد میان مردم به ترو بیشتراحساس می کنیم که اواین توفیق اجتماعي کم نظیررایافته است که بارفتاربزرگوارانهو

ره آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید أبوآلخیر)

کریمانهاش درهنگام تم اس ودید اربا اصن اف گوناگون‌جامعه توجه‌همگان را به شخصیت بارز خویش جلب نمایدوهمه ان هارافرمانبردارومطیع خویش سازد .

آبوسعید خود به‌مقام اجتماعی اش درمیان‌مردم آگاه بوده ست ودربیان علّت این مایه قبولیت و احترام‌مردم گفته است :

( هی کس در چشم ماخردنیست وهر که قدم‌در طریقت نهاد. اگرچه جوان‌باشد. به‌نظر پیران باید نگاه کردن ۱ که انجه به‌هفتادسال به‌مانداده‌اند» روابود . که‌به‌روزی‌بدودهند ‏ جون اعتقادجنئین باشد . هیچ کس در چشم : خردننماید ۹

آبوسعید به‌ع الم انسانی عشق‌می ورزید . مردم رابواقع دوست می داشت . بیشتر اوقات زندگانی روزان» حودرا درمیان آن هاسپری‌می کرد . به‌دقایقروحی وجزییات اخلاق‌ورفتاروحتی اوهام و حراضات آنهابه‌طو کاس آشنایی وبصیرت‌داشت وبراساس این آگاهی ها متناسب‌با

شرایط خاص زم ان ومک ان ومقتضیات و ومصالح‌عالم بشر ‌باآن‌هانشست وه برخحاست وگفت وگو

می کرد . درسایه این انسان دوستی ازمحبت‌بی پایانمردم برخورد ار بودوحل دشواری های روزانهمردم را ازوظایف اساسی خودمی شمرد .

از جلوه‌های بشردوستی تی اویکی آن که وقتی دربازارنیشابورکنیزکی رانزدبرده‌فروشی مشاهده کرد

که‌همراه‌بانوای‌چنگ- نین‌می خواند : امروزدر این شهرچومن پاری نی آورده به بازار خریداری ۳ ان کس که خریدار بدو رایم نی وانکس که بدو رای خحرید ارم نی

آبوسعید و به‌یکی ازمرید ان آوازداد که‌هزاردینا را زواجبات بدین حصم کنیزگ ده" ودرحال‌وی راخرید وبزنی به‌مردی‌داد که کنيزك دوستد ار اوبود . ۳

روزی‌دیگر که‌مادروپدردختری علوی‌نزدشیخ درنیشابوربه‌تقاضای كمك آمده‌بودند » شیخ دخترراپیش خودنشاند و خطاب به‌مرید ان گفت : 1 این پوشیده ا زفرزند ان پیخامبر است‌وشمادعوی دوستي اومی کنیدودروقت صلوات دادن برو ی آوازهابلندمی کنید . اکنون‌برهان آن‌دعوی‌بنمایید که درحقّ جذ اومی کنیدبه نیک ویی بااین فرزندان وباذریت او پس شیخ جامه ازسربرکشید وید ان‌دختر دادوآن‌جمع که آن جاحاصربودند» موافقت کردند ودختر به‌مرادتمام رسید . ۱

زمانی دیگردرحمام کویعذنی کویان " «جبه صوف رابادستارقیمتی به‌موی ستربخشید تا برگ‌عروسی کند" " «وخودعریان‌ماندوچون:بونصرشیروانی »مردی‌منعم وازمعاریف بازرگانان که

رقت احساس وانسان دوستی أبوسعید ۵۵

درنیشاب ورمتوطن شده‌ونعمتی وافرداشت» ۱۲ صد دینا نقد درحمام به عدمت شیخ بنهادگفت : « این زررابه استادحمامی بایددادن» کم ازآن که" چون‌شاگرد» عروسی می کند. استادنیزشیرینی بسازد . »

حس ترحم واحسان وعطوفت ودلنمودگی آبوسعید. اختصاص به‌نزدیکان ومرید ان وپیروان فراوانش نداشت . بل که رقت قلب و لطف اوچنان عام بودکه‌وی از احوال حیوانات هم غفلت نمی کرد وسگان ولگ ردشهرنیزمشمول احسان ونرمدلی ومهربانی وی‌واقع می شدند . چنان که‌وقتی جوانی قصاب گوسفن دمرده‌یی رابه قصد فروش به‌مردم « برسربازارآهنگران » بردارآویخته بودبه‌دستور آبوسعید ) حسن مدب آن‌مرداررا خرید ود رگوی" انداخت وجانوران نیزلبی چرب کردند . ۱۴

ازجنبه افسانهآمی زاین داستان‌هاکه بگذریم » درهمه‌این‌داستان‌ها به‌نحوبارزی, حسن سلوك اوباهمه‌مردم اشکار است ونمودار این واقعیت است که این « پیر صوفیان 4 بارفتارفتوت آمیزو جوانم ردان خود توانسته است. دردل‌عارفوعامی . مفتی وفقیه وزاهدودانشمندوتمام آصنافو طبقات جامعه جای خودر با ز کند وا ز سلطتت معنوی درروزگا رخودبرخوردارباشد 7

آبوسعید درزندگانی اجتماعی خودودرسنین کمال » آن‌مایه‌عاشقی هاودلفریبی های‌روزگار جوانی را که درعالم بشری‌هست» نیزهمواره به حاطر داشت . از این روبه‌جوانان شادخواروبید اردلان فارغ از ان دوه وملال که به اقضای جوانی به‌دنبال چشمان آهوشکارزیبارو یان مشك موی‌دلرباوجادو نگ اه ان سیم ذقن می رفتندودوستار این راهن ان دل هاوبیتاب کنندگانروح‌های لطیف بودند» هیچ گاه لب به اعتراض وخرده‌گیری نمی گشود . بدین جهت خطاب به امام قشیری که‌درو یشی را بواسطه خطایی خرقه برکشیده وبسیاررنج‌انیده و از شهربیرون کرده‌ورسوا ساخته بو . گفت : «درویشی را که به نیم لقمه لوزینه . ازشهر برون توان کردوبه حجاز افکند . چندین رنجانیدن و خرقه برکشیدن جرا؟ !)۳

تردید نیست که با این نگ رش به‌عالّم انسانی » اوهیچ گاه‌در ارزیابی مردم باتخیل توأم با اشتباه مواجه‌نمی شد . زیراچنان که‌معلوم می شود اوانسان را باتمام حصایص وجودی نيك وبدش مدنظر داشته‌ونه انسان آرمانی منزه‌راکه به قول جلال الذین محمدبلخی یافت‌می نشود . "۲

حشمت ومقام معنوی آبوسعیدنین هیچ گاه‌مانع تواضع وفروتنی اونمی شد . گویی ازيك ۱ اعتد ال روحی برنصورداربود وبواقع متحمَق به يك سونگریستن ويك سان زیستن "" که‌دربیان تصوف خود برزبان آورده‌بود » گردیده‌بود . از این رودرعمل به‌مریدان وپیروان‌خود» آزادمنشی ومردم دوستی و حسن خلق‌رامی آموخت چنان که درپاسخ‌یکی ازمرید ان که« گفت : شیخ راچه لقب‌گویيم ؟-. .

۵۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید بوآلخی

گفت : هیچ کس بن هیچ کس . 4" ووقتی دیگرد رجواب درو یشی به‌نام « حمزةالتراب »که‌درنامه‌یی _ به ًبوسعید بر سررقعه تواضع را بنوشت که « تراب قدمه »شیخ بر ظه ‏ رقعه بنوشت این بیت را وبفرستاد

گر خاك شدی. خاك ترا حاك شدم چون خحال تراحاكشدم ‏ پاكشدم""

و« هموارهبهدنبال جمعیت حرکت‌می کردوبه پیش نمی رفت »وبدین ترتیب تواضع‌رامی ستودو از خودبینی و خودپسن دی‌پرهیزداشت ودرهنگام تعلیم به پیووان‌ومرید ان نیز به آوردن تمثیل ازموسی و بتی اسراییل مبادرت‌می نمودوازبیان آن‌چنین نتیجه‌می گرفت که از نظرپروردگارتعالی به تر ین فرددر میان قوم‌بنی اسراییل . کسی بودکه فر یفته‌ست‌ایش مردم‌نشد و خودرابد تین افرادقوم‌شمرد به خدا بناه برد ۱ ۳۴

آشاره‌یی به کیفیت درآمد آبوسعید وشیوهپذیرایی اوازفقراوتهی دستان‌درپایان این مقال‌بدون تردید آزدرحشان ترین جلوه‌های بشردوستی آوبه‌شمارمی اید .

آبوسعید اعتقادداشت که « به خدمت در و یشان مشغول باید بود و خدمت ایشان رامیان باید بست »۲ فتوح »ونشار فراوانی که از جانب مردم عصس نثارقدم آبوسعیدمی شد. هیچ گاه‌تکاپوی بخشش هاوکرامت های‌بی دریغ اورانمی نم ودووجو و اموالی که‌درنتیجه اعتب ارومک‌انت ونفوذ معنوی‌پیرمیهنه» نصیب خانقاهیان ومریدان آبوسعید می گردید » براي‌تأمین هزینه‌های‌گزاف و «دعوت‌های‌بات کف 4" ومهمانی های‌مجلل او که« هزاردین ارزیادت دريك دعوت خرج می کرد . 4" کافی نبود . زیر ُبوسعید از طرفی «مردتوکل »وبسیارکریم طبع وبافتوت وگشاده‌دست و نيك خواه وپاکیزه فطرت بودو به جمع وادخاررغبتی نداشت"" وا زجانب دیگردرمجالس میهمانی برای درو یشان مقیم ومجتاز؟" صوفی نهاد» برسفره خانقاه خود» لوزینه وگوزینه ومرغ‌بریان وفواکه " الوان وگاه« سر بریان وسربره باشک رکوفته که‌برآن‌مخزبره‌می پاشیدند»" وحلوای خلیفتی وگلاب و قلیه‌جگربند" "وکلیچه وحلوا " "وشکنبه‌وا" "ومویزبا" وزیربا ""وحلوای‌فانید " "ومزعفرو قلیه‌گزر"" وسرخربزه درشک رسوده وکاك کنجد سپید وپسته‌مغزدروی‌نشانده آمی نهادوباایناطعام ولحسان کریمانه ای حسن موب که حادم خاص وپیشکار امین وسرپرست صدیق درآمد های خانقاه آب وسعید بود گاه‌بدهکارووامدارمی شد وبه فرمان شیخ نزدمردمی که‌به بوسعید ارادت‌می ورزیدندو أحیانبه استهزاء وانکارشیخ می پرداختند. "می رفت وا زآن هابرای ایجاد گشایشی در اد ره خانقاه استعانت می جست وبا تنظیم معیشت درویشان » موجبات رهایی آن‌ها را از مذلّت گدایی فراهم

۴۳۱

‌‌

آبوسعید و جوانمردی ۵۷

3 ۸-ابوسعید وجوانمردی

درأسرارالتوحید -أبوسعید آبوالخیر را جامع جمیع صفات جوانمردان ودر صفات جودوسخاو کرایم اخلاق‌ومهمان پذیری ومهمان نوازی-که متمم شرافت و جلالت ومایهتمحصیل نم نيك وجالب توجه ومحبت عامه است -پیشگام ودر ایثاردروجوه بر وصدقات ومبرات ومهربانی بامردم مردی‌ممتاز ۱ می یا بیم .

اومردی‌بزرگ است که عتابش با جهال خرد است .‏ کم تردرجه‌یی از ایمان را-خاشالك ازراه برداشتن_-می داند" آیات رحمت|لهی رامی خوان د وا زآیات عذاب‌درمی گذرد . "پیوسته‌باخلق می نشیند ویرمی خیزدومی خسبدوباخلق ستدودادمی کندودرمی اميزدوياك لحظه از خد ای‌غافل بیسست ۱ در جواب پرسش مردم سرخحس که ازوی می پرسند ظریف کیست ؟ « لقم‌ان‌سرخسی ۳ معرفی می کن دوچون اعتراض‌می کنند که« ای شیخ درشهر ماهیچ کس ازوبشولیده‌تروشوخحگن تر نیست »پاسخ می دهد که« شمارا سه وافتاده است » ظریف پاکیزه‌باشد وپاکیزه آن‌چیز باشد کهبا

هت ۷ ۰ 3 ۰ ۰ ۰ ۰ ۳ ۳ 0 ۵ هیچ چیزش پیون د نبآشد وهیچ کس آزوبی پیوندت رنیست وپاکیزه‌تر که باهیچ چیزپیوند ند ارد . » نحدمت به نحل راگوهرمی شمارد وحمام را ازآن جهت خوش می داند که « ایزاری‌وسطلی »بیش‌با آدمی نیست وآن نیزا زآن اونیست . » -لباس‌ظاهربرای او مطرح‌نیست و جامه فرجی صوفیانهیی راکه ازعراق‌به‌هدیت براي یش آورده‌بودندبه « خواجه آبوآلفتح »داده است" -که تشخیص دادهبوددعوي خواجگی وداعیه رعننایی دارد . اسب خویش رابه راه زنان‌ترکمان‌می بخشد "وراست‌بازی‌وپاکبازی

۲ 5 ۳ ۱۱ . 1 ۰ ۰

امیر مقامران رامی ستاید .‏ خودرامی نهدوراست‌می رود .‏ بسیارکس رادست‌گرفته‌وازغرورعقل

‌ ۳ س ۳ ص به‌راه می اورد ِ 3 درشدت سرمانیز ا زتفقد نسبت به احباء و استمالت ونثا رمحبت نسبت به‌دیگران غفلت نمی کند "" وراستگفتن را امانت‌ودروغ گفتن را خیانت‌می داند "" ودل‌راازغیرحق‌نگاه می دارد"" ومعتقد است : « اتش جنان نسورد فتیله راکه عداوت قبیله را وعتاب به‌تراز حقد درون ۰و زخم نصیحت کننده , به ترا سلام دشمن بدآموز. " -ا زخویشتن غایب است‌وبه‌حق حاضر. " -از حجاب میان خد ای وبنده_-دعوی_پرهیزد ارد ۱ 7 عذرمجرمان‌رامی پذیرد" وبه‌نقل‌داستانی می پردازددر حص ایص شریف که چون هفت حصلت در انسان جمم گردد» شریف‌باشد . اول همت آزادگان ۰ دوم ۰ شرم دوشیزگان » سوم » تواصع بندگان ۰ چهارم ۰ سخاوت‌عاشقان ۰ پسجم 4 سیاست‌پادشاهان ۰ ششم : علم وتجربت‌پیران‌وهفتم ۰ عقل غریزی اندرون‌ونهان " وحسب‌و

غتی وعلم وورع رابه‌ترتیب خخلق نیکووغنای‌دل‌ونور خداوندبردل‌بنده‌و از حرام کردخد ای‌تعالی باز ایست‌ادن تفسیرمی کند " وبه‌نقل از امیرلمژمنین علی (ع) خطاب به‌یکی از جهسودان-خد ار «غاية آلغایات »می‌دان د" " ويك خدمت به‌فقرارابه تر از صدرکعت نم از افزونی (<-مستحب) می داند . "" جبه صوف را بادستاردرحمام کوی‌عدنی کویان (که بیشتر معهوداوآنبودکه بان حمام شدی) به‌موی‌ستر بینوادر حمام‌می بحشد . تابرای‌دستپیمان "" وبرگ عروسی وازدواج بکارگیردو فتوح درویشانه را نیز (صد دینارزرنقد) به استادحمامی‌می دهد کم ازآنکه چون‌شاگردعروسی می کند استادنیزشیرینی بسازد. " داروی‌بیماری‌هارامخالفت‌باهوای نفس می داند " واخلاق‌را ٍعراض ازٍعتراض‌می شمارد . " به چشم شفقت به‌همه‌می نگرد وکشیدن بار ایشان‌رابرخحویشتن فریضه‌می داند . "" ازفرط تواضع خودرا « هیچ کس بن هیچ کس »می نامد "وجامه ازسربرمی کشُد وبه‌دختر علوی‌نثارمی کند ودیگر مردمان نیزبراوتأسی وازوی‌پیروی‌می نمایند . " آنچه‌یافته است بهبید ری شب‌وبی داوری‌سینه‌وبی دریغی مال‌یافته است . " "تصوف راچنین تفسیرمی کند : « آنچه درسردآری‌بنهی وآنچه‌د رکف ‌داری‌بدهی وآنچه‌برتوآیدنجهی ود هیچ راهی رابه حق نزدیکتر از آن‌نمی داند که‌راحتی به‌کسی رسدومی افزاید که ما بدین راهرفتیم وهمه رابدین‌وصیت می کنیم . )۲۴

علاو» بر مواردفوق که آب وسعید راد رشم سالک ان سبیل برواحسان وملاطف ان بهحباب و وان قرارمی ده_دوقدرت فک روشرافت انحلاق و صراحت‌بیان وشجاعت ومردم شناسی وی را هبوت می رساند » در آمسرارالت وحید مواردی نیزهست که ب وسعید درباره جوانم ردی سخنانی به صراحت اظهارد اشته است که نقل آنهاموجب آگاهی بر آراء وی در این زمینه است :

۱ -درطی داستانی-بندگی خد اومتابعت سنّت مصطفین (ص) را-مصافگ اه جوانمردان دانسته است : ( شیخ ما گفت درآن‌وقت که ابه سل رفتیم-بكك روزپیش شیخ «أبوآلعباس قصاب ۲ نشسته بوديم . دوکس درآمدندوپیش وی بنشستند وگفتندیاشیخ مارابایکدیگرسخنی می رفته است یکی می گوید که ان دوو ازل و ابدتمامترودیگری‌می گوید که‌شادی ازل و ابدتمامتر. اکنون شیخ چه

"1 ۶ ّ ما

فرساید؟ شیخ آبوالعب اس دست‌به‌روی‌فروداوردوگفت الحم دلله که منزلگاه پسر قصاب نه اندوه است‌ونه‌شادی, « لیس عندربکم صباح ولا مسا*» . انندوهوشادی صفت تست وهرچه صفت تست محدث است ومحدّث رابه‌قدیم راه‌نیست ۱ پس گفت‌پسر قصاب بنده خد ایست‌د رآمرونهی ورهی مصطفی درمتابعت سنت‌واگ رکسی دعوي‌جوانمردان کند. گواهش اینست‌واین که گفتم نه‌آلت‌پیر زنسانست ولکن مصافگاه جوانمردان است چون هر دوبیرون شد ند پرسیدیم که این هردوکی بودند ؟ گفت‌یکی ( بوآلحسن خرقانی )بودودیگر « بوعبد اللّه داستانی ۳۹

أبوسعید و جوانمردی آیژه!

۲-« الک ریم ال ذی‌یع طی بل السوال ویعش وقبل آلاعتذار» *"«راد. کسی است که‌پیش از درخواست. ببخشدوقبل ازپوزش_درگذرد . »

۳-«درآن وقت که شیخ قدس اللّه روحهآلعزیزینشابوربود: به حمام‌شد » درویشی اورا خدمت می کردودست بربازوی شیخ می نهادوشوخ ازپشت شیخ بربازوجمع می کردچنانك رسم ایشانست‌تاان کس ببیند . درمیان این حدمت ازشیخ سوال کرد که ای‌شیخ جوانمردی‌چیست ؟ شیخ گفت : انك شوخ مردپیش روی‌اونیاری . حاضران انصاف بد ادن د که کسی درین‌معنی به‌ترازین سخنی نگفته است . »این داست ان سرا رالتسوحید دستم-ایه شیخ عطّاردرمن ظومه عرفانی «منطق الطیر» گردیده وآن راطیع داستانی دلکش در منظومه‌عرفانی مذ کوربیان کرده است ‏ ۲۶

۲-«ازشیخ سوال کردند که ای شیخ مالَوه؟ شیخ گفت : قال ال صل اللهعلیه آن ترضی لاحيك ماترضی لنفسك پسگفت حقیق ترآ ترا نی هم فیوومن صحب تن ین عبر فتوویفتضح ‌سریعا»؟ پاسخ دادکه : پیامبر(ص) فرمودآنچه بر حودروامی داری-در حق برادرت نیزبخواهی انگاه هگفت حقیقت فتوت آنست که مردمان راب رآنچه‌می کنند_معذور بد اردوهررکه‌بدون جوانمردی-درمصاحبت جوانمردن دراد بسرعت رسوامی گرد . »

۵-شیخ ماراپرسیدند که باشیخٌکیف العرق 2 شیخ گفت الصقْوالرقق الصدقم الق

وال رفقمع الق . دقن ی ترش یرل یود خحصلتان ۱ :ایس عانی آیدی‌الناس‌والتخا فا شل عیایک ون منهم ِ)( ای‌شیخ‌راهنمایی کن .پاسخ داد : را: ستی گفتارومدا رابامردمان_راستی باحق ومدا رابامردم وهمه‌مشایخ بر این نکته اتفاق نظردارند که مرتحم لغزشهای برادران است . وادمی بزرگ نمی گرددمگر این که‌دارای دوخصلت باشد : نومیدیازدستمایه‌مردم وتخافل ازرفتارآنها . »

۶-«شیخ رادرویشی پرسید که فتوت چیست ؟ گفت صاحب همتی بایدتاباوی حدیث فتوت توان کرد باصاحب مت حدیث فتصوت نسوان کرد .پس‌گفت: زله صاحب آهمطاعءوطاعه صاحب لب فتوت و شجاعت و لطافت و ظرافت نباتهایی است که در بوستان کشش روید هك" ۳

۷-ازمیان حصایص دهگانهیی که آبوسعید آبوآلخیر برای«مریدمصدق »برمی شماردتا مریدی را بشاید-دهمین صفت را می گوید : «مرید باید عیار بود تا جان عزیز درین راه فدا تواند

کرد . ۳

۹ -پایان زندگانی ابوسعیدآبوآلخیر

سال‌چهارصد وچهل هجری‌قمری فرارسید زندگانی پیرمیهنه« هزارماه‌عمن که‌هشتادو ۹" ۹ 5 تم ۱ ۲ : ۲

سه‌سال وجهارماه‌باشد) قریب به اتمام بود . اودیگ رهمچون صخره‌یی خحاموش که امواج حوادث بی شماررا ازسرگذرانیده بود. می نمود . آبوسعیدیاران ومریدان‌را فرا خواند وحطاب به انهاگفت : «بد انید که‌ما شمارا به حوددعوت نکردیم » ماشمارابه‌نیستی شمادعوت کردیم . گفتیم که اوهست بس است . »" انگ اه گفت : «اگرفردا شماراسوال کنند که شم اکه‌اید؟ . . . مگوییدمزمنانيی گویید صوفيانیم مگویید مسلمانانيم » بگویید ماکه‌ترانیم مه‌تران‌مادرپیش اند . . . مارابه‌نزد مهتران برید که جواب که‌تربرمهتربود . . . که اگرشمارابه‌شمابازمانند . ای بسارسوایی هاوقبایح که ازشما اشکا رگردد . ۳

«بدانید که مارفتیم وچهار چیز به‌شمامیراث گذ اشتیم رفت وروی وشست وشوی وجست و جوی‌و گفت‌وگوی ۱ تاشمایر این چهار چیر باشید . آب در جوی‌شماروان‌باشدوز راعت‌دین شما نشود . ) "وبه اخرمجلس » حتم برین بیت کرد :

درد که‌همی روی‌به ره‌باید کرد وین‌مفرش عاشقی دوته‌باید کرد"

دراین مجلس. مریدان از شیخ پرسیدنسد که : « پیش جنازه شماکدام آیت خوانند ؟ شیخ

گفت : این کاری‌بزرگ‌باشد امااین بیت‌باید خواند :

خوب تر اندر جهان از این چه‌بود؟ کار دوست بر دوست رفت. يار بر یار

آن همه اندوه‌بودواین‌همه . شادی آن‌همه ‏ گفتار بودواین همه کردار" دج و

شیخ فرمود در جنازه من دهل آرید و کوس با دف‌زن

سوي گورم برید. رقص‌کنان وش وشادان ومست‌ودست افشان

تا بدانند کاولیای خحد | شاد و خحندان روند - سوی لفَ]ا اد

به قبرم نیاری یکی مرد و زد به یر از مغشی و يك تارزن

26 >

پایان‌زندگانی آبوسعید ابو لخیر ۶۱

«مریدان آزشیخ پرسیدند که برسنگ مزارشم اشهد الله وایت کرسی نویسیم یاتبارك؟ شیخ گفت که کاری‌بلند است . این قطعه‌بایدنوشت :

سالك بل اوصیك مت اخبی علن لو قبری کان هدز میا

لمل شج یاه عارفا»سنن آهوی بر علن فرال فریب مسلا" 2 6

با عز آقسم بائذی آناعبده ولا جیج و ما حوت عرف ات

لا آبتفی بدا سواك خلیله فشقي بقتول والکرام ثقات

لو ن فوقي ترس و دعونني اجب ت صوت ل والم_ظام‌رفات

و کر با لبط کببي علكِ و زادبا رات"

بوسعید بو لخیررا قدس اللّه روحه ترس ازمرگ بودبوقت نزع ‏ چون سرعزیز بر بالین مرگ نهاد» گفتندش ای‌شیخ قبله سوختگ ان بودی » مقتدای‌مشتاقان وافتاب‌جهان » اکنون که‌روی‌به حضرت عزت نهادی این سوختگان راوصیتی کن . کلمه‌بی گوی‌تایادگاری‌باشد . شیخ گفت :

‌ ۳ ۰ ۱۱ پراب دودیدهوپراتش جکرم برباددودستم وپر از خاك سرم

روزپنجشنب چهس ارم ماهشعب ان سال چه ارصدوجهل هجری‌قمری باب ربادوزدهم ژانویه / ۴۹ ۰ میلادی. شب‌آدینه‌هنگام نماز حفتن " آبوسعید درگذشت ودرمیهنه در صومعه او که درسرای‌وی(بود) وروزآدینه چاشتگاه " -اورابه حاك سپردند وآنگاه‌هردوقطعه درسه حط برتربت .و ۱۴

ما ۰ ۰ 1 » ۱۵ هیچ کس خلف نبودو هیچ کس از وی خلف نیست .ِ)

آبوسعید دیده ازدید ارهستی برگرفت . بامرگ اومردم حراسان نیز_که يك چند درپرتوتعلیمات

درحشان او رام وشادحوارومتنعم ۰ زندگی شادمان وطرب انگیزیداشتندگرفتار پریشانی و ۱۶

نابسامانی وفتل عام‌ مشتی ) ترك‌متهور» ویغماگران غزگردیدند ۲ رفتهرفته مروت معد وم ووفامنسوخ

گردید " ورفتا رجوانمردانهوازادمنشانه وسرشار از عشق به‌حیات وزندگانی را که درنتیجه ارشادکسانی

درنتبجه رعب وهراسی که فرمانروایان غیر ایرانی وبیگانه , در دل‌مردم رورگاران بعد از بوسعید

اییجاد کردند 4 طوم ار حیات و استقلالملّی مردم ایران در هم پیچیده‌شد ومردم ۰ باجگزارومطیم

۶۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخی

بیگانگ ان گردیدندوترس ووحشت وقتل وغارت رابه جای علم وتقوی وفضیلت . برای‌مردم به ارمغان . آوردند . همه این عوامل موجب آمد که در قرن ششم که زم ان تألیف سرا رالتوحید است » مردم »

جهان را «وحشت آباد»" وساکنان آن‌راه دیومردم» "۱ بدانند . زیرافساداخلاق وانحطاط‌مبانی ارزش‌های‌انسانی » زمینهنابودی کامل آن هارافرا هم ساخته بو . " ازاین رود چشم مردمی که‌باجبار درسال‌های‌فرمانروايی جابرانه‌وعاری از عطوفت وتوأم با خشونت ترکان عزوسلاله‌های غیر ایرانی ۰ در دنیای ظلمت ووحشت ودرماندگی واضطراب می زیستند سخنان محبت آمیزآبوسعید که‌دل‌ها رامی لرزانیدورفتاروگفتار اوکه‌جان هاراروشن‌می ساخت‌وزندگانی سرشارازغناوشکووه‌معنوی او که نفاق هارابهوفاق وکینه‌هارابهمحّت مبدل‌می ساخحت « کرامت »ور خارقعادت »جلوه‌می کرد !.

۰-فرزند ان وبازماندگان ابوسعید

خاننواده آبوسعید . مردمی معتبرومحترم به‌شمارمی رفته اند . اکثرآن ها اهل علم بودندو ازپدر ونیای حویش‌سماع حدیث داشته‌وروایت‌می کرده‌اند وه رکدام به نوبه خود از ناموران عصروفضلاو اصحاب روایت بوده‌اند . 1

احفاد اوتاقرن نهم درمیانمردمبه اعزازو کرام تمسام به سسربردهوبه چارهمجویی وحلٌ دشواری‌های‌زنندگانی مردم پرداحته اند بنابرتوصیه‌پیرمیهنه‌ه رکدام از فرزندان بعد ازوفات اواز زادگاء خود-میهنه-به جایی رفتند و ایشان وفرزند ان ایشان درآن‌ولایت . مشهو رگشتندوپیشوای‌این طایفه (< درویشان و صوفیان) شدند و در آن ولایت بردست این طایفه . کارها برامد و اسایش‌ها یافتند ‏ ۳

خواجه بو اه رسعیدبن فضل اللّه(متولددر ۶ ۵۳۹ . ق) که‌بزرگترین فرزندان‌وی‌بوده‌ودر مجلس ار شیخ گفت : « کسانی که حاضرن دبد ان جماعت که غایب اند برسانند که حواجه بوطاه قطب است . بدوبه چشم‌بزرگان نگرید «وازپدرسماع حدیث د اشت متوفاروزیکشنبه دوازدهم شعبان (۹ ۴۷ ه . ق) باتفاق همه فرزند ان وبازماندگان آبوسعید به اصفهان رفته ودر آن جا به‌دیدار حواجه نظام آلملك وزیر مقتدروسیاست پیشه سلاجقهنایل آمده‌است ۱ ورنظام الملاك تربیت هافرمودز یادت از حدّوصف ‏ )۵

پس ازمرگآبوسعید . مرید ان اورابرحورد ارا کرام واٍعزاز خلیفه بغد ادمی یابیم "چنان که « شیخ الشیوخ بغد ادند وحل و عقد به‌دست ایشان است و خلیفه نشان گشته چنان که‌هر حلیفه که بخواهدنشست , آن

فرزندان‌وبازماندگان آبوسعید ۶۳

که از فرزندان شیخ که بزرگ ترباشد » دست آن خلیفه بگیردودر چهار بالش بنشاند نخست اوبیعت کند آنگاه از ابناء خلیفه باشند . »۲ فرزندان وبازماندگان آبوسعید درروزگارانبعد نیزهمانندنياي حوددرحکم شفیع ومیانجی بین مردم بینواوپاك دل وروشن ضمیرو فرم ان روایان آن هابه‌شمارمی رفته ان دومهام آمورزندگانی مردم بی پنناه‌رابه گوش هوش ارباب قدرت می رسانیده اندورفع مشکل را زآن هادرخواست هی نموده‌اندو انجام | ین امر خطیر تنها به‌فرزندان شیخ احتصاص داشته است ۰ محمدین منور در ای ین باره جنین می نویسد : « پیش از این به همه اوقات در مصالح آن ولایت (- میهنه) جز فرزند ان شیخ نتوانستندیگفت واگ ر کسی گفتی . مسموع نبودی‌ورئیس وعامل وشحنه وهر که‌د رآن ولایت شغلی توانستی کردجزبه اشارت فرزند ال شیح نسوانستی کردواگرکسی ظلمی کردی. بريك کس در آن ولایت بدین قدر که‌ مق م وپیرفرزند ان شیخ بنوشتی که فلان کس درخابران نمی باید وان کاغذ » درویشی به لشگرگاه بردی‌حالی که بر سلطان عرضه کردندی » مثال عزل آن شخص بنوشتندی . 1۹ به روایت ین اثیر: آبوالقاسم طاهرین سعیدبن ابی سعیدبن آبی آلخیرمیهنی شیخ رباط بسطامی دربغد ادبه‌سال / ۵۵۴۲ . ق » درگذشته است . ۱ رفته‌رفته بازم اند گان آبوسعید ز یادشده‌بودند . جنان که« در فتنه‌عن بیش تر از فرزندان شیخ درآن حادثه شهید گشتند چندان که درمیهنه از صلب شخ ما صدو پانزده کس از شکنجه و زخم تیغ کشته‌شدند . » " همچنین‌به‌روایتبن آثیره ازفرزندان اوتاسنه/ ۱۴ ۶دربغدادبوده‌اند . «وفیها(۶۱۴)توفی احمدین آبی آلفض‌ائل عبدآلمنعم ین آبی آلبرکات محمدین‌طاهرین فضل الّهبن سعیدین آبی آلخیرآلمیهنی الصوفی آب و لفضل شیخ رباط آلخلیفةببغد اد وکان صالحأمن بیت التصوف والصلاح . »1 درمجموعهیی ازمکاتیب عهد تیصوری از منشات خواجه عبد اللهمروار ید موسوم به ( شرف نامه » که به اهتمام دکتررو برت رویمر[ویسبادن / ۱ م ]چا شده. بعضی فرامین تیموریه دال بر آنست که این خاندان تا آن عهد بوده‌اند" " چنان که از مکاتیب مضبوط در صفحات 500 این کتاب برمی آید که خلاف شتیخ آبوسعید در عهد تیموربوده‌اند . " شادروان سعید نفیسی درمقدمهیی که بر سخن ان منظوم أبوسعید آبوالخیر نوشته است , نام بسیاری ازبازس ان دگان اورا که بتفاریق درکتاب هایمختلف امده است . فراهم آورده‌ودرفصلی

مستقّل جای‌داده است . "

۶۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ی وآلخیر)

نگارنده این سطورنیزدرنتیجه تتبعی که درکتاب «معجم شیوخ »‏ تاج آلاسلام آبوسعد سمعانی به‌عمل آورده است . به‌نام وشرح حال عده‌یی از فرزندزادگان آبوسعید دست یافته است که برحی ازآن‌هابتصریح‌سمصانی دررویدادفتن ه غزشهید گردیده ان دوتکمیل مقال‌رابه ترجمه سرگذشت برخی از ان هامبادرت می شود :

۱-بوآلفتوح آحمدبن سهل بن محمدین أحمدین آبی آلحسن عارف وخطیب از اهالی میهنه که به‌روستای نوقان طوس اقامت‌داشت . وی‌شیخی دل آگاه‌وداناونیکوسیرت وصاحب مسندقضاو خطابت به‌شمارمی رفت . از جدش فضل اللّبن آبوآلخین عارف‌نامدان سماع حدیث نمود . ولادتش درحدودسال / ۴٩۰‏ ووفاتش درغره‌ماه‌صفرسال / ۲ ۵۳ ه ق‌اتای افتاده‌ودریکی ازفرای نوقان طوس به خالك سپرده‌شد . "

۲-آبوبک رأحمدینا؛ بی آلعزاین سعیدبن فضل این آحمدبن محمدبن ابراهیم‌میهنی »

عارف نامدار از آعقاب آبوسعید بود» وی بعد ازرویداد فتنه در مروبه‌سال /۵۴۸ یا ۵۴۹ وفات یافت . ۱۷

۳-«السعیدی» ازآمالی میهنه‌وازفرزندان آبوسعیدبن آبی آلخیر از خانواده تصوف بود . وی‌از بآ لفتوح مسعودبن فضل آلعامری وأبولفتح طاهر وآبوسعید اسعدبن آبی طاه سعید بن سعیدبن آبوآلخیرآلمیهنی ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش به‌سال / ۴۸۰ هر . ق‌ودرهنگ‌امه‌تاراج‌غز بهمیهنه‌درماه‌ذی آلقعده‌یاذی آلحجه‌سال / ۵۴۹ ه . ق کشته‌شد . ۶

۴-أبوسعید أسعدین آبی سعید فضل اللَّه‌بن آبی آلخیر احمدین محمد آلمیهنی الصوفی » در عداد برادران آبوآلفتح‌طاهر وازخاننواده‌یی صوفی نه اد و ازمشایخ دوستد ارتحصیل علم حدیث به‌شمارمی رفت ازپدرش آبوطاهروجدش آبوسعید و . . . بسیاری‌دیگرسماع حدیث کرد . ولادتش روز اول ذی الححه سال/ ۴۵۴ هر .ق و درگذن شتش در سلخ ماه رمضان سال /۷ ۰ .ق اتفاق افتاد ‏ *!

۵ب الم ظف رسعدبن بو لفتوحمسعودین فضل عامری‌میهنی ازعارفان ومشایخ نیکوکارو نيك سیرت میهنه وا زجانشینان ابوسعیدین! ابوالخیر بود که از آبوآلقاسم‌روح بن منصورینسحاق میهنی وجذش آبوالفتوح‌عامری وا بولفتح طاهرین سعید میهنی ویسیاری دیگر سماع حدیث نمود؛ عمده اقامتش درمروبودود رآن جادرنتیجه‌شکنجه وعقوبت ترکان عزدر ماه‌شوال سال / ۹ .ق وفات‌یافت . "۲

۶_آبوبکر فضل این مضّل بن فضل اللّهبن آحمدین محمّدبن ابراهیم آلمیهنی ازأهالی

فرزندان ویازماندگان آبوسعید ۶۵

میهنه وجانشن ان آبوسعیدین آبوآلخیرونزديك تر ازدیگران به‌شیخ آبوسعید و ازمشایخ آشنابه حقایق تصوف ود .

درمیهنه از عمش آب وطاهرسعیدبن آبوسعیدبن آب وآلخیروأبولفضل محمدبن احمدین بو لخیرعارف ناد ارودرنیش اب ورا زب وآلمظفرموسی بن عمران انصاری ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش درسال/۴۶۱ ه . ق‌بهم یه نه وشهادتش درنتیجه شک نج ه ترک ان غزدر ذی آلحجه/ ۵۴۹ه . ق‌اتفاق‌افتاد ۲۲

۷-أبوروح لطف اللّهبن سعدبن اسعدبن سعیدین بی سعید فضل اللّه ین آبوآلخیر احمدین محمّدبن ابراهیم آلمیهنی » از صوفیان میهنه واز جانشینان شیخ آبوسعید فضل اللّهبن آبوآلخیرواز مشایخ فاضل ونیکوبیانونیکوروی‌ودردوستی استواربود . از جدش اسعدین سعید ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش پیش ازسال / ۴۹۰ ووفاتش درروزپنجم ماه رمضان‌سال /۵۴۱ ۵ . ق‌درمیهنه اتفاق‌افتاد . ۲۳

۸-أبوآلمک ارم محمدبن طاهرین سعیدبن فضل اللّهبن أحمدبن محمدبن ابراهیم میهنی ملقب به «مطیع » از مشایخ پرهیزگا رونیکوسیرت بود . وی‌درمروا زب لفتح عبید اللّهبن محمد اردشیر هشامی ودرمیهنه ازجدش آبوآلفتح طاهروعموی‌پدرشآبوسعد اسعدبن آبوطاهرین آبوسعیدودر نیشاب ور ا زب والق اسم سلمان بن ناصراف طاری وبسیاری‌دیگرسماع حدیث کرد . ولادتش در سال/ ٩۷۹‏ در میهنه ودر ذی آلحجهة سال/۵۴۹ه .ق درنتیجه شکنجه ترکان غز در میهنه کشته شد ۳۳

-بوالضیاء نصرین أسعدبن سعیدبن فضل اللّبن احمدین‌محمدین ابراهیم آلمیهنی از ما مهن ورادر یکی ازمشیخ صوفی شرب نگوکاربود. ازابوآلفضل‌محمدین احمدین بوآلحسن عارف میهنی و أبوآلفتیان عمرین عبد آلکریم رواسی سماع حدیث کرد . اورا درسال / ۲۷ ۵ ه درمیهنه زیارت کردم تشد مه . ق‌ویا به‌قول‌رواسی در صفر/ ۲۶۶ ووفاتش بهمیهنهدرمحرم سال / ۵۲۱ ق‌اتفاق‌افتاد ؟

۱۰ -أم ال رضاراضیه دخت ‏ آبوسعید سعد این اسعدین آبوسعیدین | بوآلخیرمیهنی اززنان پرهیزگارونیک وک ار میهنه وازراویان آخب ار وأحادیث به‌شمارمی رفت . در اسفراین ازبوآلحسن ۱ محمدین حسین مهرجانی ودرساوه زًبوعبد له محمدین احمدبن محمدبن احمدین محمد کامحی ودیگران سماع حدیث کرد . ولادتش در قریه بلزیر از ناحیه استوا (خوجان - قوچان کنونی )در سال/ ۴۳۸۷۲ ۸ . قووف_اتشزمانی که ترک‌ان غزبه من ظورتاراح بهمیهنه حمله‌ورشدند درماهرمضان

سال/ ۵۴۹ ه . ق‌درحین سجوداتفاق افتاد. ۲۵ ۳ 3 ۱ ۱-اثار ابوسعید

«قانظروابعدنال الکثار»

«محمدین منور » در سرارالتوحید آن جا که سخن ازتحول‌روحانی آبوسعیدبه‌میان آورده است. می نویسد : «شیخ ما ازعلم قالت روی‌به‌ علم‌حالت کردوهرچه ازکتب خوانمده بودونبشته زیرزمین کردوبرزبر آن دکانی کردوشاخی مور با زکردویرزیرآن‌دکان برس ر کتاب هافرو برد وآن‌شاخ به‌مدت اند لك بگرفت وسب زگشت و درعتی بزرگ شد . ا زجهت‌تبرك هل ولایت ما به‌وقت ولادت اطف ال وبه‌وقت‌تجهی ز گذشتگ ان وتکفین بکار داشتندی وبهولایت های‌دوربردن دی‌ودر عه دماهمچنان‌سبزوتازهبودوچون به‌وقت فترت ع حادثه نعراسان افتادسی واندسال است که‌هرروزبت ست‌وچون‌دیگر آثارمبارك آن‌نیزنماند . »" وآنگاه‌می نویسد : در آن‌حال که کت اب هار خالك بازمی دادروی فراکت اب هاکردوگفت : «نعم ال دلیل نت والاشتف ال بالدلیل بِعدآلوض ول محال» [توراهنمای خوبی بودی» اماپس ازوصول. دست‌شستن ازرهنم‌ای‌راچاره نیست . ]آودرمیان سخن بعد از آن‌برزفان‌مبارك شیخ رفته است : « بدامن‌هدٌاآلامر مسآ لحابروخرق ادف ات رونسینآلعلوم . » [وازاین کان شکستن‌دوات هاوپاره کردن دفترهاو فراموشی دانش ها آغازشد . ] شستن ودفن کردن کتب وآثارمیان صوفیان رسم دیرین وآیین کهن بوده‌وپیش ازآبوسعید از أکابر صوفیان « آبوآلحسن آحمدین ابی آلحواری ۰ (متوفا / ۰ در . ق) و« محمدبن علی حکیم ترمدی» کتب خود ره اب شسته اند . : ازآئارمنظوم آبوسعید چنان که‌در فصل راجع به‌شاعر يآبوسمیدیادکرديم جز يكك‌رباعی ويك بیت فارسی کهبه‌تصریح محصدین من ور سرودهب وسعید است" ويك بیت‌عربی که صاحب «کشف آلمحجوت به‌تام اوبتصریح ثبت کرده‌است" با زمانده‌سخنان منظوم که منسوب بدوست‌ودر آسرارالتوحید ودیگ رکتاب ها آمده_همه آن بوده است که ازپیران یادداشته است . ۸

برای‌تکمیل مقال. لازم به‌یادآو ری‌است که انتساب رباعي :

حورا به‌ن‌ظاره نگارم صف زد رضسوان به عجب بان د و کف برکف زد

يك خال سیه بر آن رخ مطرف زد آبدال زبسیم چنگ درم صحف زد

رادردوره‌ه ای بعد ا زآبوسعید به‌وی امری قطعی دانسته شرح های‌متعددب رآن‌نگاشته اند که از معروف‌ترین آن هاشرحه عبید اللّهبن محمودشاشی )معروف به « خواجه آحرار ) است که‌شادروان احمد بهمنیاربه ضمیمه آسرارالتوحید » درسال/۱۳۱۳ ۵ . ش آن رابه‌چجاپ‌رسانیده است . چنان که نام شروح دیگر این رباعی رانیزشادروان سعید نفیسی درصفحات ۲ ۴ و۱۲۵ سخنان منظوم آورده است ومحمدبن منورنیز در سرارالتَوحید در باره این رباعی جنین نوشته است : « استاده بوصالح »را که مقری‌بود. رنجی پدید آمد چنان که صاحب فراش (-بیماربستری) گشت » شیخ » بوبکرمودب را گفت‌دوات وقلم بیارتابرای‌بوصالح حرزی|ٍملاکنم . پس فرمود که بنویس ‏ بیت : حورا به‌ن‌ظاره نگارم صف زد رضوان به عجب بم اند وکف بر کف زد يك خال سیه بر آن رخ مطرف زد آبدال‌زبیم چ نگ درم صح.ف زد خواجه بوبکرمودب بنوشت وبنزديك آبوصالح بردندوبروی‌بسته ‏ درحال اثرٍ صحت پدید آمدوآن عارضه‌زایل‌گشت . »* ۱

شاید براساس این داستان . دردوره‌های بعد ازتألیف سرا رالتوحید درنتیجه ایمان‌مریدان‌و مردان خدا به آبوسعید » دربارورباعی هأی‌منسوب به‌پیر میهنه ایمان وتوجهی پدیدآمده است‌واز رباعی‌ ها او» براي تسکین الام روحی و جسمی به‌عنوان وسیله تشفی بیماری‌ها استفاده می کرده‌اند . ۱

ازآثارمشورآبوسعیدنین گذشته از کلمات وسخنانی که محمدین منورد رسرارالتوحید نقل کرده است و جنبهخطابي کلام بوسعید در آن هامحف وظ مانده است . نمونه‌هایی ازمکتوبات اودر آسرارالتَوحید آمده که مبین مراعات صل ایجازدرنامه‌نگاری است . "۱

درپاره‌یی از جنگ هاومجم وعه‌هانیز_رساله‌یی قلیل آلحجم موسوم به( مقامات اربعین »با «چهل مقام» بهنام آبوسعید ثبت افتاده است که به ترتیب مقامات سلوك رادر چهل مقام[ از مقام «نیت » تا« تصوف »] برشمرده است وهمانست که‌مسوداین اوراقبهتوفیق وعنایت هی بهشرح آن‌دست یازیده‌وآن‌راه مبانی سیر و سلوك عرف‌انی » نامیده ومسسهچاپ و انتشارات دانشگاه‌تهران به‌شماره / ۱۹۷۹ -آن را انتشارداده است .

باتوجه‌به این مقذمات است که‌می گوییم آبوسعید مانند سقراط وشمس تبر یزی از خود اثر مکتوبی باقی نگذاشته است‌تا ام روزبتوان درباره آن انس به‌داوری‌نشست . اما ازبازمانده آثارو

مختصر مرده‌ریگی که از بوسعید بهکوشش محمّد منور, در سرا رال وحید از آقوال وی سخنان منظوم که برزسان وی‌رفته وکلمات کوتاه که ازاوبرجای‌مانده است. باقی مانده» بانگ شور وحال‌وزندگی ونیز انعکاس فضایل انسانی وملکات عالیه اخلاقی رپس ا زگذشتن قرن های‌دراز, می توان بازشنید و پیداست که‌دلی سرشاراز حکمت وعبرت داشته وروحی آکن ده ازشادی وواقم بینی درکالبداو

۳ 2 ۳۹ مخالفان وموافقان ابوسعید »

هوشمند ان عالم انسانی 1 هیچ گاه به اطاعت کورکورانه وپیروی از نظام جدولی وپیش بینی شده وپذیرفته مردم تن در نداده‌اند آداب ورسوم معهودومعمول‌درمیان مردم رابهکناری‌نهاده اندو سنت‌های حشك‌وبی حاصل‌وتقلید صرف وخالی ازاندیشه‌ویدون چون‌وچرا که‌معمولا باتاروپود وجود اغلب ادمیان » بیوندی استوارداردر به‌هیچ گرفته وراهی را برای اد امه زندگی برگزیده اند که عقل واحساس آن هابه‌صالت ان گواهي واحدی‌داده است .

این دسته افراد که به اقتضای موهبت الهی » ازاندیشه‌یی پاك واسمانی برخوردارندوروحی مصفاودلی برکن ار از کدوت های‌مادی‌دارند همواره بامقاومت ومخالفت وسرسختی مردمی که تحول در نظام موجود منافع‌سنتی آن هارابهعطرمی افکند رو به‌ورشده‌اند . البته‌روشن بینانی هستند که در پرت و عطیه فهم و استعد اد فطری وبرخورداری ازتوفیق الهی به حمایت‌بی دریغ ازمردان خحدا وکام لان راوحق پرداخته‌ومان خاموشی چراغ ایزدی که فرا رام فرزانگان عالم وجودبه مددنفاس مردان حق‌ودوستداران حقیقت روشن گردیده می شوند . وجوداین گونه افراددر خنثی ساختن آغراض پلید کوته‌بینان , حودمایه امیدواری‌به نجات نهایی عالّم انسانی است .

آًبوسعید چنین سرگذشت وسرنوشتی داشت . نخستآن چنان درمیان عوام مردم نفوذوقبولیت یافت که خودمی گوید ۱ « همسرایگان نیز از حرمت مادیگر خمرنخوردند وآن قبول به‌جابی رسید که پوست خربزه که ماازدست‌می بند اختیم به‌پیست‌دینارمی بخریدند . ويك‌روزی‌مامی شدیم برستوری‌نشسته آن ستورنجاست افکند. مردمان فراز آمدندوآن برسروروی‌می مالیدند . پس اززآن‌به‌مانمودند که‌مانبودیم . . . ه رکه ماراقبول کرده‌بوداز خلق رد کردتابد ان جاکه به‌قاضی شدند وبه کافری‌برمآگواهی دادندوبه‌هرزمینی که‌مابگذشتیمی . گفتند از شومی آن مرددرین زمین نبأت نروید 1 روری‌درمسجد سشسته‌بوديم ) زنان بربام آمدندونجاست برماپاشیدند پَّ ومی گفتند

تااین مر ددیوانه در مسجد است. ماد ررجماعت‌نمی رویم وماگفتيم :

مخالفان وموافقان آبوسعید ۶۹

تا شیر بدم شکسار ما بود پلنگ پیروز بدم به هرچه کردم آهسنگ تا عشي ترا بهنیر درآوردم تشگ از بپیشه برون کرد مرا روبه لنگ"

چنان که پیش آزین‌یادکرديم» آبوسعید به‌نیاز درون بیش ازنماز ظاهر وطاعت‌مبتنی برعادت وعبادات معمول‌درنزدمردم عامی توجه‌داشت گاه‌نیزدرمجالس سماع از سر جذبه وشوق‌سخنانی برزبان‌می آورد که اغلب موجب سوءتفسیرمی شد . اهل ظاه رومتشرعان نیزگاه به آتش اختلاف دامن می زدند وچماق تکفیر به‌دست مردم می دادندوزمانی خودنیزدر تکفیروطعنه برپیر میهنه بامردم هم آوازوهم آهنگ می گردیدند چنان که« آبوآلحسن تونی » ازپیروان« آبوعبد اللّهکرام» از کوی عدنی کویان که‌مقرخانقاوشیخ بود. نمی گذشت‌وشیخ رانفرین‌می کرد ."اما آبوسعید باروح‌مداراوتحمل افسانه‌واری که اورابود» گفت : «اولعنت بر مانمی کند اوپنداردکه‌ما بر باطلیم و اوبرحق اولعنت بر آن‌باطل می کند برای خد ای را » وسرانجام از انکارومخالفت دست برد اشت ودرسرخحس«قاضی سیفی »که بسیارمحتشم ومعتبربود؛دوستا سفرو کیسه وکاسه‌رابه تصدجان بوسعید برانگیخت اما کاری ازپیش نبردوخودبهد اس روستایی کشته آمد . ۲

افسون‌تبلیغات آهل ظاه علی بوسعید ید ان جابود که دررهگذ رها آووپیروانش ازدشنام وآزاروتحقیر مردم کوی‌وبرزن ایمن نبودند چنان که‌روزی‌برسرکوی‌عدنی کویان» قصابی چون آن ها را بدید با خودگفت : « ای‌مادر وزن اینها! مشتی افسوس خواران !سر وگردن ایشان‌نگر چون‌دنبه علفی ! ودشنام چندبگفت که‌هیچ مخلوق‌نشنود . 1

گذشته از احتلاف مذ اق‌ومشربآبوسعید با هل تشرع وصوفیان‌عالی مقام آن روزگان ظاهرا شخصیت ولا ونفوذکلام واستقب ال وتوجه کم نظیرمردم ازپیرمیهنه ‏ رعب وهراسی دردل‌بندگان حرص وشه وت ومال که دعوی خد اوندگاری‌جهان‌راد اشتند اما خودبنده آن شده‌بودند_به وجود آورده دون زاین وحشت داشند که مغ دررسد چیه پیش این برچیند !۱ ۲

ازاین‌روظهورا بوسعید درمیان عالمان ومتشر: ان گویامایهناخریسندی هایی گشت ویرحریف نونعاسته به دیده رگ نگریستند و ازپارویی حکایات نیزبرمی ید که‌برای‌پیر میهنه‌چنان که‌بایدمایه راحت فراهم نگشته است . بعضی ازسخنان اورانین فقهای آن روزگاران دستاویزمخالفت کردند » او اتکفیرنمودندوغوغاي عوام بر اند اختند .

بزگ ترین مظهسرتجلی ول علاياين مخالفت هادر بر بوسعید » محضرنو شتن علماي وقت ومراجع تقلید فرق » ه اي مذهبی رایج درنیشابور" به‌منظور استجازهقتل آبوسعید بودکه نامه‌یی به حضرت سلطال محم ود » نوشتند و اورابه فساد عقیدت وسوء طریقت متهم کردند وبه‌زنین

۷۰ ابوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخی)

فرست‌ادن د تابه‌دستورشاه‌محمود. کار« شاه‌میهنه » " رابسازند واگرچه علاوهبررگ ها گردن قوی ؛ برای خون ریختن بسوسعید به گم ان خود. دلایل قوی‌ومعنوی"" ازقبیل این که اسوسعید تفسیرو - حدیث نمی گویدبل کهیایران سماع ورقص می کند وشعرمی خواند-نیزداشتند. محمودگفت : دانشمندان به‌کار اوینگرندتا اگرراست است‌من اور کیفردهم امامخالفان ازدادن بهانه به‌دست محمود خودد اری کردند ۳

فراست وشم سیاسی آب وسعید ورفتارٍمق رون با احتباط وجوان ردي ای سرانجام » انار مخالفان را به‌قبول تبدیل کرد و درنتیجه جان خودويك صد وبیست تن از درو یشان را ازمرگ قطعی باز حرید ۴

نغمه ناحوش تبلیغات مغوضانه‌مخالفان بوسعید به‌سمع قبول « آبومحمدعلی بن احمدین سعیدبن حزم ظاه ری قرطبی 6[ ۴۵۶-۳۸۴ ه . ق]معروف به «ٍبن‌حرم» از معاصران آبوسعید نیز رسیده‌بود . ودرنتیجه اونیزد رب وسعید به‌دیده انکارنگ ریسته است ودرتأ لیف مشه ور خودبه نام «کتاب آلفصل ف لوا لاهوأءوالتحل »که قدیم ترین کتابی است کهذکری ازآبوسعید در آن آمده است. درپایان فصلی که درتشنیع شیعه (دک رشنع الشیعه) اورده » درباره اوچنین‌می نویسد :

« فد من الصوفیة من یقول امن عرف اللّهتعال سقَطت عنه الشرایع وزادبعضهم واتصل باه تعال وبلخن ان بنیسابورالیوم‌ی عصرناهذ | رجلا یکی آباسعید با شیرهکذ امعأمن الصوفیة مر یلبس الصوف ومرةّیلبس آحریراللحرم علی الرجال ومرةّیصلی آلیوم الف رکعة ومرةلابصل لافریضة لاله وهذ اکفرمحض وَعوب له من الضلال . ۰ [ از صوفیه. کسانی هستند که‌می گویندهرکس خداراشناخت. ازفیدشریعت آزادمی گرددوبرخی براین‌می افزایند که به حد اوندمتعال پیوسته اندوبه مارسیده است که ام روزدررورگ ار ماب نیشاب ورمردی از صوفیان است مکن به آبوسعیدأبوآلخین بدین گون»باهم " گاهی پشم می پوش_دوگاهی حری رکه برمردان حرام است‌وگاهی دريك روزهزار رکعت نم ازمی گزاردوزمانی نم از فریضه ونافله نمی خوانددرحالی که این کف راست‌ وا زگمراهی به‌خد اپناه‌می برم ۰ ]

) ذُهبی نیزبه پیروی از« بن حزم » آبوسعید را( بد کیش »خوانده است ۳

ازمیان مخ اف ان معاصرآبوسعید . که‌درسخن ان واحوال‌ومقام معنویوفضل وکمال او به چشم انکارمی نگریستهاند . « امامآبوآلقاسم قشیری »در أسرارالتّوحید چهره‌یی مشخص وبارز داردودرآسرا رال وحید در فقرات متعدد" ‏ داوری وستیزه‌جویی امام فشیری راب ابوسعیدمی خوانیم که البته رفته‌رفته به‌علت اشنایی با شخصیت ومکانت پی ر میهنه از مخالفت دست برد اشته است و کینه‌و

۱

مخالفان وموافقانآبوسعید ۷۱

ثٍ_ِِ- را اب عم ۹ نقاق اوبهمحبت ووفاق‌مبدل گردیده است . ۱

شیخ « آبومسلم فارس بن غالب آلفارسی » نیز از کسانی بود که گفت : « مراباوی(<بوسعید)پیوسته خحصومتی بود . وقتی قصد وی کردم ومرقعه‌یی داشتم ازوسخ چون‌دوال گشته چون بنزديك وی اند رآمدم‌وی‌رایافتم بر سریرنشسته ودقی مصری‌پوشیده با نعود گفتم این مرددعسوی فق رکند بااین همه علایق ومن دعوی فق رکنم با این همه تجرید مرا چگ ونه موافقت باشد با این مرد؟ وی بر آن اندیشه من مشرف شد سربرآوردوگفت : « یابامسلم ای دیوان وجدت من کان قلبه نی مشاهدة آ مق یم علیهاسم آلفقیر»[یا] بوسسلم اند رکد ام دیوان‌یافتی که چون کسی رايك دل اند رمشاهدت حیق فایم بودبروی‌نام فقربود؟ ...من اندرپند اشت‌خودیشیمان شدم وا زاندیشه ناخوب استغفا کردم . » "۴

شیخ آب وعبد ال له محم‌دبن عبدالله آلمعسروف به ب اک و یه شیرازی »(مت وف ا به‌سال/۲ ۴۴ ه . ق)ومعروف به« باب کوهی » که ازتربیت یافتگان « آبوعبد الله محمدین خفیف شیرازی معسروف به شیخ کبیر »(متوفا / ۳۷۱ ۵ . ق) بوده است نیز از شیراز به حراسان رفت وآنگاه که آبوسعيديك سال درنیشابورمانده‌بودبه‌دید ار اونایل آمدو سددأنفاس اوازدشمنی باآبوسعیددست برد اد شت وبه جمع مرید ان آبوسعید پیوست . ۳

«آبویکر خطیب »شاگرد« امامقال » که آبوسعید رانزد اودیده بودودرمروزندگی می کردبه شوق دیدا رآبوسعید ازمروبه نیشابوررفت‌تاپاسخ سول« محمد بونصر ختنی »را ازشیخ بشنود . "۲

آبوسعید باابوعلي دقاق نیز نشست وبرخاست داشت ونقل است که« شیخ آبوسعید درمجلس

شیخ آبوعلی دقاق‌قدس اللّه روحهم احاض ربود" شیخ آبوعلی درم مقام تجلی سخن می راند ) شیخ ابوسمیددر لت جونی بودوعنضوان طلب وغلب» وجدوشوق . برخاست گفت ای‌شیخ این حدیث بردوام باشد؟ گفت : بنشین که نباشد . ساعتی آبوسعیدبنشست . دوم باربرحاستگفت : این حدیث بردوام باشد؟ گفت : نباشد . بنشین . سوم بارگفت این حدیث بردوام باشد ؟ گفت نباشد . اگرباشد. نادرباشد . شیخ آبوسعید نعره‌یی بزدودرچرخ رف تگفت این ا زآن نادره‌هماست . »۳

«شیخ آبسواسصاق بن‌شهریارنورد ی کاز رونی »[۲ ۴۲۶-۳۵ ه . ق]نیزکه کت اب فدیس ال رشدیه نی آسر امد ازدمحمودن ان کازروفی نوش /۷۲۸م در سرگذشت ت‌اوست.-با آبوسعید اد بی آلخیرمکاتبه‌داشته

علی رغم مخالفان : تب ره یات لت ناماد اضر ده یاقب «سمعانی» در« نساب »و« زکریای‌قزوینی»درآثارآلبلاد» و« هجویری »در« کشف آلمحجوب »و «عطار » در« تذکرةآلاولیاء » ومنظومه‌های عرفانی خحودوبیش تر نویسن دگان دوره‌های بعد » ازابوسعید

۷۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر)

با احترام ونیکی یاد کرده‌ومقام معنوی‌وعرفانی اوراستوده‌اند . سبکی می نویسد : «من‌می گویم که برای‌ماجزدرستی اعتقادجیزی از واشکاروثابت نشده است . 9 ۱

صاحب «کتاب السیاق امی نویسد : «شیخ رورگا رب وسعیدین آبوآلخیرمیهنی-پیشوای شیوخ صوفیه ودرزم ان خودا زآهل معرفت بود . حالتی نیکووپایگاهی شگرف داشت . یگانه روزگارو ازنظر مجاهدت درسلوك وکوشش درجوانی مانندی‌نداشت . ازلحاظ توجه به‌عمل وگسیختن از اسباب وگزیدن طریق ایثاروخلوت ونیزتیزهوشی وفراست وظهورشگفتی هاوکرامات درهنگام پیری وکهولت‌بی مانندبود. ِ

(سمعانی »در« آنسات امی نویسد : ( ازمتأخران ۰ آبوسعیدفضل اللّهبن آحمدبن‌محمد معروف بهابن آبی آلخیر(در اصل آبن الخیر) صاحب کرامات وآیات بود . )۲۷

« زکسریای قزوینی » چنان که گذشت. آبوسعید راواضع نظام وترتیب خانقاه‌وبنیادگزارتصوف شمرده‌ومشایخ تصوف راشاگردان اودانسته واداب صوفیان وگسستگی ازجهان رابه آبوسعیدنسست

۲۸ داده است ۲

همجویری‌در« کشف آلمحج وب » با آلقاب (شیخ آلمشایخ 5 شاهنشاه‌محبان ۰ ملك آلملوك صوفیان. سلطان طریقت ‏ ازپیر میهنه‌یادکرده ومقامات معنوی اورابسیارستوده است وشیخ عطّاردرتذ کم لأولیاء ومئشوی های‌عرفانی خود(الهی نامه ؛ مصیبت نامه , منطق آلطس) از آبوسعید به نیکی یاد کرده‌ومقام عرفانی اورا» ارج‌نهاده است . 1

ازمیان معاصران ای رفتارتوأم باتکریم ام ام یگ انهوشر فآهل زمانه آبوآلحسن علی بن آحمدآلخرقانی نسبت به بوسعید ‏ نم ودارشهرت پیر میهنه به عظمت ودانش وروشن بینی درمیان عارفان روزگارخودبه‌شمارمی رود .

هجویری‌د رکشف آلمحجوب می نویسد : «شیخ آبوسعید قصدزیارت وی‌کردوباوی محاورات لطیف بود از هرفن که چون بازمی گش تگفت ترا به ولایت عهد خودبرگزیدم وا ز حسن موّدب شنیدم که خادم شیخ آب وسعید بود که چون به حضرت وی‌رسید نیز هیچ نگفت مستمع بودوبه‌ج زجواب سخن وی بازندادمن اورا گفتم ایهاالشیخ چرا خاموش گشتی ؟ گفت : ازيك به‌جزيك عبارت کننده

۳

۲ . بس‎

آبوسعید در ترازوی‌نقد ۷۳

3 ۳-ابوسعیددر ترازوی نقد

ازورای قرن های‌درازن سیم ای‌شادم ان وچهره‌ممتا زب وسعيد ازمیان افسانه‌هسای کتاب آسرارالتوحید باشخصیتی والا ومستقل که درتاریخ تصوف اسلامی درنوع خودیکتاوبی مانند است» بیش ازه رچیزدیگ ربه‌چشم می نحوردوبیانگر این حقیقت است که آبوسعید درزندگانی طولانی و ماجراجویانه وپرهیاهووسرشارازبد ایم خود. زاهدی گوشه نشین وتارك ل ات دنیوی‌وگرفتار اندوهو رنج وبه اصطلاح صوفیان دچار قبض ) نبوده . بل کهپیرمیهنه ازهمه سرخوشی هاي‌زندگانی مادی ۰ بکمال‌بهره‌بیمی گرفته است . !

محیط حان‌وادگی مساعد. مشوق استعد ادوقریحه فطری اوگردیدهوجامعیت وتدوع معلومات و احاطه بر مباحث گوناگون علمی وفرهنگی زمان ۱ برشم سیاسی واجتماعی اوافزوده است وحس احترام واعتمادصاحب نظران را در همه قرون و اعصاربه‌وی‌معطوف ساخته است .

درگفته‌های آبوسعید » دنياي‌زیبایی هایمحسوس وظرافت هایمطلوب موج‌می زندوزندگی سراس رجذبه ولطف وجادوبه چشم می خورد . تصوفآبوسعید براساس «تمتع انسان » استواراست‌و نهتن را حوارداشتن وزندگی راتحقی رکردن . به عقیده اواگرزندگی ازفعالیت مثبت‌وشادمانی درنتیجه خدمت به‌عالّم انسانی خالی باشد» بامرگ تفاوت ند ارد .۰"

«شیخ راگفتند که فلان کس برروي آب‌می رود. گفت سهل است بزغی وصعوه‌یی نیزبرروی آب می برود . گفتند که فلان کس درهوامی بردگفت : زغنی ومگسی نیزدرهوابپ رد . گفتند : فلان کس دريك لح ظه ازشهری‌به‌شهری‌می برود . شیخ گفت : شیطان نيزدريك نفس ازمشرق به‌مغضرب می شود . این چنین چیزه ار بس قیمتی نیست . مردآن بودکه در میان خلق بنشیند و برخیزدو بخسبد وبا خلق ستد و داد کند وبا خلق درآميزدويك لحظه از خدای غافل نباشد . »"

ان ظ رآبوسعید. زندگی چیزیتحقیرکردنی نیست زیر ازلطف وزیبایی آکنده است ‏ طول مذت ریاضت " ومجاهدت درسال های‌جوانی : وگذشت‌وگریزايام نیزقادرنبود» آب وسعیدرادر سنین‌پیری به « عالم در ون»عالم حکیم نو صوفیان دیگ رفراخوان د . اوواقع بینی بود که از عالم درون جزتیرگی وابه ام چیزی‌دیگ رنیافته بود . دنیایی که‌درآن جماعتی جذبهوشوروحال می‌دیدند. " درسنین که ولت نیزبوسعید همچنان‌مردمیدان است‌اماهرگزپرخاشگری وگستاعی میدان داران‌و خودکامگان راندارد ۱ ۱

جذب»ه اي شوق اودرصومعه وخانق اه دراصیل ترین عنصر اجتماع یعنی مردم ساده‌و بی تفاوت شوروووله‌می آف رین دودرتأویل وتفسیر آیات قرآنی نیزهمواره‌متوجه جنبه‌هایمثبت‌و ۱ امیدبخشآن‌نامه اسمانی است .۲

به قول « ریتر » بوسعین درمجالس خود نیزواعظ غمخواری هاوٍظها ند امت هانبودوبندرت در مواعظش زیت یدمی کرد که درنبه عذ اب دوزخته‌دید شده‌است . حصیصه عمده‌وبرجسته آو محبت‌سرشاربه‌مرید انش بود ٩.‏

مرگ عزیزان ودلبن د ان اوهم‌نمی تواندشادمانی خاطرواعتد ال روح اورابرهم زند ازاین‌دو هنگام مرگ دوفرزن اوه برزبان شیخ رف تکه هل بهشت ازمایادگاری خواستنددودستتو یه "شان فرستادیم تارسیدن‌ما . 4 درپایانعمرنیزشادمانی خاطر خودرابکمال‌داراست ۱ ومی گویددرپیش جتازه اواین بیت خوانند :

آن همه اندوه بود و این همه شادی آن همه گفتار بودو این همه کردار ۲

روح حساس وهنرمند ومتوجه به‌ظرایف وزیبایی هاد رجذبه‌های اودرخانقاه‌بیش ازهروفت دیگ رآشکاراست . وعلافه اوبهقوالان‌وسرودخوانان. ۲" ازذوق سلیم وطبع معتدل‌وروح‌هنری‌و اطْلاع اوبرموسیقی حکایت می کند . تهور فک ری‌وحریت ضمیروآزادانندیشی درمیان صوفیان ایران . ظاهراًنخستین باردر بوستان خاط ربوسعید جوانه زده وسربرکشیده است . "" اوخردمند است و به‌مرید ان درس عشق به‌زندگانی وخردمند انه‌زیستن می دهدومی گوید :

«خردمند آنست که چون کارش پدید آید همه رای هاراجمع کند وبه بصیرت در آن‌نگردتا آن چه صواب است از اوبیرون کند و دیگر رایله کند همچنان که کسی را دیناریگم شود اندر میان خال . اگر زيرك باشد همه خاك را که در آن حوالی بو جمع کند و به‌غربالی فروگذارد تا دینار پدید آید. 3

آبوسعید آنوده به‌گرد کدورت ها نبودوجان پاکش صفایی چون چشمه‌مهتاب داشت . «عشتٍ به‌حق » غایت عمده‌تعلیم اوبود شخصیت خحودرادرمق ام فنابه حدی پرورش داده بود که خود را خد| می دید وخدامی دانست" ومعتقد بودکه « بنده به يك قدم‌به خدامی رسد . . . میان بنده‌وحق‌يك قدم است و آن آنست که قدم از خودبیر ون نهی تابه حق رسی . ‌

اماچون این کار تنهاهنرره روان چالاکست اوباواقع بینی . دشواری انجام آن‌راچنین تفسیرمی کند« کوه‌رابه‌مو یی کشیدن . اسان ترست از آن که از خودبه خودبیرون آمدن 5

آبوسعیددرترازوي‌نقد ۷۵

اگرچه کوشش نویسنده آسرارالتوحید_محمد بن منور-همواره متوجه این هد ف بوده است که در داستان‌ها ازنیای خود. سیم اي‌يك انسان منزه‌ومبرا ازهرعیب‌ونقص‌رارسم کندوناتوانی هاو زبونی هأی‌بشری‌را( که‌باشیر ان درون شدوباجان بدررود) ازچهره اوبزداید امابندرت وبدون‌توجه گاهگاهی خوانندهر با حقایقی ازوجود اوآن سوی‌چهره‌ظاهرش-آشنامی کند که‌منافی بامناعت طبع ومغخایرباعظمت روح آبوسعید چنان که د رآسرارالتوحید به‌تکراروتوالی آمده است . جلوه‌می نماید . ا زآن‌جمله فتوح ونذوری که ا زجانب مردم . نثارقدم آبوسعیدمی گردید, اگرچهمصروف‌دستگیری‌و كمك ویاری‌بیننوایان وتهی دستان‌می گردید » ام ازدوجهت برای‌خوانشده نکته سنج محل‌تأملو خرده‌گیری است . ۱

یکی آن که آبوسعید. دولت آسایش فقروقناعت را برونج وزحمت وکسب وحفظ مال‌وثروت ترجیح داده است وهمواره به انتظار( فتوح ! ووصول نوا خت مردم وکمك آن‌هابوده است ۱ " گاه‌نیز حسن مدب رابهن زدمردم وحتی دشمن ان ومخالفان برای استقراض‌می فرستادهاست . "" که‌به‌ظاهر مغایرباروح استغناءویی نیازی ومخالف با آیین درویشی جلوه‌می نماید.

دوم شادخواری وتعیش بوسعید ومربد ان ویاران اودرآن‌روزگار بسط فقروبینوایی که بر سراسر کتاب أسرارالتوحید سایه افکنده است به‌دیده‌بشردوستان خردمند» این مایه‌سایه پروردگی و پخته عواری عجیب وناپسندمی نمایدوباروح درویشی وایثارمغایرت کامل وتام‌دارد . گاه‌نیزبنابر مصلحت. ازبیان حقیقت سرباززده‌وماهرانه ا زپاسخ صریح » دم فرو بست» وبه تجاهل رغبتی تام نشان داده است‌وبه‌کسی که ازبه ر حسین در اضطراب بوده » ازعباس پاسخ گفته است! " چنان که وفتی مردی غریب نزد ا و آمد و ازوی خواستارکرامت شد و آبوسعید گفت د رآمل شخصی ازآبوالعباس قصاب کرامت خواست و اوزند گي خودرا که فرزند بزکشی بودوبه‌مقّام ارشادرسید » کرامت‌خویش نمود وب وسعید بدین گونه ازپاسخ صریح سرباززد ۱ اماآن‌مردکنجک اوبه‌شیخ گفت ۱ «پاشیح من ازتو کرامات تومی طلیم توازشیخ آبوآلعباس‌می گویی ۱ شیخ گفت : «هر که به جمله کر یم راگرددهمه حرکات وی‌کریم راگردد. پس‌تبسم کردوبگمارید وگفت :

هر باد که از سوي بضارا به‌من آید زوبوی گل ومشك ونسیم‌سمن‌آید !۲

داستانی دیگ رد ر سرا رال وحید هست که مبین رقابت ورشكآشکارایآبوسعید برمشایخ

۳۲ 7 ۶ ۳ همروزگاراوست . آن جاکه زب ان به سرزنش خادم خاص خود. حسن مودب می گشاید که به عواجه مظفردل‌نهاده‌بودو حطاب به‌ویگفته است : « آن‌مرد انبان حدیث توپرکرده بود ! ۳

۷۶ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید اب وآلخیر)

زمانی دیگ رآبوسعید رادربرابرنیازمردم بی تفاوت‌وبی اعتنامی یابیم چنان که‌وقتی پیرشبویی .. حطاب به اومی گوید من طلب راه نمی کنم : من کدیه می کنم از انچجه داری چیزی در کارمن کن . »"" شیخ اورابه آسیایی که در محاصوه‌ترکم ان ان بودمی فرستد وسینه‌اوراهدف‌تیرترکمانان می سازدومحاسنپیر بینوارابهحون آلوده‌می سازد که‌مخایرباسنت‌دیر ین اویعنی نثارمهرودلجویی از بینوایان‌می نماید . ۳"

شاید زحمت تألیف کاب حاضر که در سرگذ شت آبوسعید بامراجعه بهآسنادومد اركمعتبرو نشدوبررسي منابع متعددتاآنجاکه‌درتوانم‌بود برای‌روشن ساختن چهه‌واقعی آوبرحودهموار ساخته‌ام وخوروخواب وآسایش را برحوددرم دتی بالنسبه درا ز حرام نموده ام توقع وانتظارمرا ازپیر میهنه از سطح يك انسان عادی‌فراتربرده است . وخواسته باشم از اودرعالّم خیال فرشته‌یی بسازم !اما واقعیت اینست که‌با همه مدارج کم ال وسلوك وریاضت ومجاهدتی که برایبوسعید برشمرده اند او نیز هم اننددیگرمردمان از جهان خالك بو " وچون‌دیگرخاکیان از خودخواهی ورعونت فطری بر کنار نبود. اگرمانیزدرداوری خودواقع بین باشیم نه خیالب اف_همچنان که آبوسعید راواقم بین يافتیم و شناختیم » توقع وانتظار ما از اومحدودترودرنتیجه شخصیت اوبرای مامقبول تر خواهد شد .

ومن دای ضی‌سحایاه‌کله_ا؟ کشی السرءن لاآن نع دمم ات۲۷ 7 4 ۴ آبوه سعبد و مستشرقان

نسبت به سرگذشت آبوسعید برخی از مستشرقان علاقه نشان داده اند والنتین ژوکفسکی (۷۰2:120۷/۵۱)مستشرق نامبردارروسیه‌درسال / ۹ میلادی‌برابربا / ۱۳۱۷ هجری‌فمری‌برای نخستین با کاب أسرارالت وحید فی مقامات الیخ أبی سعیدرابامقابله دونسخه تخطی متعلّق به کتابخانه‌های‌سلطنتی پطرزبورغ و کپنهاك درروسیه به چاپ رسانیده است‌ ومقدمه‌یی در کیفیت مقابله نسخه‌ه اوطبع کتاب مذکورونیزحاوی تحقیات تاریخی وعرفانی اودر باره سرارالتوحید در غایت ایجاز اما جامع وممتع وسودمند به زبان روسی برآغاز کتاب نگاشته است که شادروان احمد بهمنیارترجمه‌فارسی ان‌رادراغا زچاپ مجددان کتاب درسال ۱۳۱۳ شمسی اورده است .

کتا بآ سرارالتوحید به زبان فرانسه نیز توسط آق ای محمد آشناترجمه‌شده است و این کار به عواست « سازمان تربیتی وعلمی وفرهنگی ملل متحد »«یونسکو » به منظورٍترجمه‌برخی از

کتاب های‌فارسی که‌معرف فرهنگ ایران‌تواند بود» انجام پذیرفته است . !

درسال / ۱۳۵۹ هجری‌شمسی نیزمتن آسرارالتّوحیدرا که «یحیی-الخشاب »به زبان‌محاوره عربی درآورده‌بود« اسعادقندیل » ترجمه کردود ۴۶۵ صفحه ازسوی بنیادفرهنگ ایران در تهران با همکاری«دارالرائد آلعربی )تحت شماره ۱۳۲ _انتشاریافت . ۱

سرگ‌ذش تب وسعید بو لخی رد رکتاب سرا رالتّوحید را که به امه محمد منور فرزند زاده شیخ پرداخته وتابنالك گردیده است ونویسن ده آن محم دبن منورفر زندزاده‌شیخ رابا ادیب وسخنوربزرگ انگلستان دکترساموئل جانسون که پس از شکسپیربزرگ ترین نابغه ادبی انگلستان به‌شمارمی آید مقایسه کرده‌اند . زیر دکترجانسون نیز استعد ادونبوغ درسخنوری وشهرت ونامبرداری‌خودرا علاوبرطبع آزمایی درزمینه‌هایگوناگون مرهون کتابی است که جیمزبازول در سرگذشت وی به‌رشته تحریردراورده است . رابطه‌بازول‌بادکت رجانسون نیز ازنوع اخلاص مرید ان به‌پیرومرشد خویش بوده است وبازول بیست وسه‌ساله بود که درنتیجه اشنایی بادکتر جانسون درسال ۱۷۶۳ درکتاب فروشی مزدی‌به‌نام « دیویس #درسن پنجاه‌وچهارسالگی وبرقراریدوستی پاید ارمیان آن‌دی ازهمه‌سخنان‌و رفتار و کرداروجزییات احوال مراد حود یادداشت های‌فراوانی گردآوردوپس ازمرگ اوآن هار انتشار دادونام جانسون وبازول راد رجه ان بلن داوازوساخت وشهرت کتاب م1 کورتابد ان درجه‌رسید که دانشمن دی اکسضسوردی. پنجاه‌دفعه آن را خوانده‌بودو« استیونسن »رم ان نویس ورساله‌نگار اسکانلندی‌نوشته است :

«هرروزقدری‌ازکتاب«بازول »رابرسبیل|نجیل‌می خواندوتادم مرگ آن‌راخواهد خواند 0 علاووبرآن که« نیکلسون » "در کتاب « مطالعات در تصوف اسلامی » فصلی درباره ًبوسعید نوشته‌و «ریسر »نیزدردايرة آلمعارف اسلام. چاپ جدید. ذیل نام « آبوسعید »مقالتی نگاشته ومستّن دانشورسوییسی «فریترمایر ) نیزمقاله‌یی تحت عنوان « بوسعید آبوآلخیر حقیقت وافسانه ٩»‏

پرداخته است . ۵ -نقدحکایات وروایات مربوط به کرامات و

مشایخ و اولیامشحون است از قصه‌ه او کرام ات وخوارق عادات‌همراه باچاشنی اغراق ومبالغه .

۷۸ آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلضیر)

می توان گفت تاروپودبسیاری ازقصه‌هایی را که تذ کره نویسان درسرگذش تآبوسعید پرد اخته اند هم ازداستان هایمذ کوردر این دوکتاب سرگذشت نامه آبوسعید بوده باشد . می دانیم که‌پند ار مردم قرون واعصار زاين قهرمانان انسانی » مانندوجودسایه‌هاواشباح خیالی » گریزان ودرهم است وبادورشدن ازروزگارزند گی آنان» وجودآن‌سایه‌هاهم‌مات ومحو می شود چنان که باگذ شت‌متجاوزازيك قرن ازروزگارزندگی آبوسعید» درًسرارالتوحید اونه‌تنها يك انسان موجوددر جامعه آرمانی وشهر شایگان ومدینه فاضله است که مبرا ا زهرعیب وعلتی است . بل که توان گفت در این کاب اونمونه يك انسان کامل است . انسان‌تمام عیار ابدی که‌دست طبیعت هنوزنتوانسته است » نظیر اور بیافریندویپروراند . وشایدروزگاری صعودبشردرمراحل کمال انسانی بتواند زمان ومکان را برای فروداین موجودمعنوی واخلاقی فراهم سازد . ناتوانی هاوزبونی هایی را که‌درسرشت ادمی وجوددارد» دروجود آبوسعید پرداخته‌محمدین منور موجودنیست وبوسعید در این کتاب انسانی است‌قوی‌تس زیباتروباشکوه‌تر از انسان‌عادی‌واز جهت عوالم نیکی واخلاق برتر ازبشرعادی است . کوچك ترین رفتاروکرد ار وگفتا ربوسعید از خردمن_دی‌وهوشیاری ونرمخویی وپیروزی‌وتوانایی و آهستگی خالی نیست و ازاطوارواحوال او هیچ يك نیست که بزرگ ووالاوشایست؛ پسندوشگفتی نباشد . به‌طوری که خواننده سرا رالتّوحید از خحطرشیفتگی واغراق و افراط وقضاوت يك جانبه یاشتابزده در بارهبوسعید در امان نیست . از طرف‌دیگرشك‌نیست که‌پاره‌یی از این نسبت هابه عرف ابرعموم وبه‌پیر میهنه بمخصوص- زاییده محدودیت علمی گذ شتگان است وامروزبه هیچ وجه‌قابل قبولمطلق نیست وپذیرفتن آن‌هابا موازین عقلی وحسی مامفایرت تام دارد اما این اعتقادات-ازسوی‌دیگ حاصلتجربه‌هاي گذشتگان وحاوی تاریخ ملّی ما است‌ونیاکان خودرامانه‌تنها از طریق جنگ ها وکشورگشایی هابل که ازراءبررسي این باورداشت هابه‌تروبیش ترمی توانیم بشناسیم . بنایراین این قبمل روایات » در حور انست که بهطور جدی وازدیدگاودقيق علمی موردتحقیق وبرآوردوارزیابی واقع شود تلاش وکوشش مرید ان وفاداری هم چون محمدبن من ورد پرداحتن وساختن فردی‌با خحصایصی که برشمردیم معلول‌چندعلّت‌می تواندباشد : ۱-انسان‌هميشه اغراق ومبالخه رادوست‌داشته است . امروزنیزمی خوانیم که‌مرتاضان» با نگاه قظاردرحال حرکت رامتوقف می کنندوبه‌میان آتش‌می روندونمی سوزندوعقیدهد ارندبانیروی روحی بر ماده‌ونیروهای‌مادی‌می توان غلبه‌یافت . [روزنامه اطلاعات ‏ یکشنبه ۱۳۵۳/۱۲/۱۱ ] ۲-شاید این طبیعت ایرانیان است که هرکس رابزرگ‌می یابنددر باره اوافسانه‌می پردازند .

نقد حکایات وروایات مربوط به کرامات وخوارق‌عادات آبوسعید آبوآلخیر ۷۹

۳-ادمی قه رم ان پرست است واگرچه خود از فضایل وملکات عالیه احلاقی وانسانی بی بهره باشد 5 همواره آرزومند ودوستد ار آنست که به آرمانمطلق ومظهر کمال انسانی دست‌ابدوبه او افقتدا کند . احترام گذ اردومحبت نثا رکند وپیروی‌بدون قید وشرط از اوراشعارخودقراردهد . ازاین رویس ازدرگ‌ذشت افرادی که آحوال وآفکار وآطوا ران هامناسب پرداختن چنین افسانه‌هایی بوده است . عوام مردم : سیماوشخصیت مبهمی راکه بای موجودی افسانه‌بی درالم خیال ساخته اند یکسوه به این دسته افراد. ارزانی داز شته اند ودرذهن خود باشخصیت مبهم وچه‌تاريك آن هانردعشق باخته اند وبه‌قول‌مولانا «باصورت عشق . عشق هاباخته‌اند . واین شخصیت‌موهوم راباپند ارهای ذهن خودتطبیق داده‌اند وبه این ترتیب دریناه این اعتقاد رنح تنهایی درجهانی وسیع رابرای‌مدتی ازیاد برده‌اند . آدمی برای فرار ازيك واقعیت‌تلخ که‌تنهایی است‌مانند همه دیگر واقعیت هابه دستاویزهای متعدد متوسل می گرددتابل که ازپذیرش وحتی یاداوری ان‌سربا ززند . ۴-برحی ازاعمال آبسوسعید که به چشم مردم‌عادی» « کرامت )و( خرق‌عادت #تلقی می سده ۰ هم‌أن نیت پاك وکا رخیرور فتاردورازغرض ومرض‌وب رکنسارازهوس بوده است ۰ زیرا آن چنان که ازمدل ولحکایات متواترآسرارالتوحید برمی آید . ُبوسعید همواره‌سعی داشته است که ارزوبه ارزومندی‌برساند ‏ گرسنه‌یی راسیر کند وعریانی رابپوشاند . بی پناهی راپناه‌دهدوغریبی را بنوازد . تردیدنیست مودمی که ازستم جابران ستمکار به‌فغان‌وفریاددرآمده‌واز آزارواذیتآنان‌تاآن‌جا بجان آمده‌بودند که اقلیت‌هوشمند آنان اززبان اکثریت‌می گفتند : انا لفي من ترل ال قبسیح به من کنر ال اس (حس ان واجال" و 2 امسیدوار بود ادمسی به خسیر کسان مرابه خیر توامیدنیست. شرمرسان؟

وارزوداشتند که بدون چشمد اشت‌یاری وک ك لااقل ازشر رآن‌هادر امان‌بمانند از این رورفتار آب وسعید و امشال اودرخکم کرامت وخرق‌عادت بود چراکه دامن ازآلایش محیط فراهم گرفته وبایاران یکدل ویاك نه اددر گوشه‌یی حدمت ومحت بلاشرط رابرگزیده‌بودند ۹ آری‌در هر مقام بین گفتن و بودن ومیان شنیدن وشدن‌گاهی همان فرق و فاصله راتوان‌یافتن که در میان عدم‌باوجودحایل و موجود است . »

ادمی اگر بخواهد . می تواندداستان پردازوافریننده‌قابل ونکته‌سنجی باشد . چنان که‌ بیش تراین

داستان‌های‌شگفت انگیزوباورنکردنی که دربیان کرامات وخوارق عادات آبوسعید آمده است» ظاهرآفریده یال ونوباوهدم اغ دوستد اران بوسعید بوده است واگ به روایات آسرارالتوحید بتوان اعتماد کرد این توفیق هابرای آبوسعید بس عظیم بوده است . این حکایات , جالب‌وشیرین است . اما البته‌مشل هر افسانه شیرین با آنچه‌تلخ است-یعنی حقیقت_فاصله بسیاردارد زیر کرامات بسیار از آنگونه هدر باه‌همه مشایخ اد ندبهآبوسعید نیزنسبت داده‌شده است .

آنچه‌سلم است حرمت وشخصیت وحشمت آبوسعید ودانش وسیم وهمه‌جانبهاوواز همه‌بالاترومهم : تره روشی را که درمعاشرت بامردم‌روزگارخودبرگز یده‌بودوپیش ازاین بتفصیل درباره آن سخن راندیم » موجبآمد که آب وسعید رادرنظر آبنای‌روزگا غریب‌وشگفت انگی زجلوه‌دهدو بناچارسیم ای اودرهالهیی ازاوهام وافسانه‌هافرورود . ازاین رودرباره ای درباره‌زندگی او-درباره تحول‌روحانی او افسانه‌هایی ساخته وپرداخته انندواین افسانه‌هاد رکتاب حالات وسخنان و

آسرارالوحید با خوشباوري‌مرید انهبهتوا تروتکرا رآمده است .

این‌داستان هابرای اثبات چند هدف به رشته تحریردرامده است :

۱-برایاثبات سیادت ویرتر ی آبوسعید بر دیگر مشایخ همروزگاراو.

۲-بیش ترداستان های‌مرب_وطبه کرام ات آبوسعید برمحورمسایل مادی وکیفیت تأمین هزینه‌های خانقاه وچگ ونگی دریافت وجوه ازمردم دورمی زندونتیجه آن‌همه‌مشعریرطرق زیرکانه تأمین نیازمندی های خانقاهیان است وهدف از پرداختن آن ها هم اناتأدیه وجوه برای‌گردش وحسن جریان کاردستگاه خانقاه‌هابوده است‌تادرسیروسلول ارباب نظروقفه‌یی حاصل نگردد ! ۱

۳-راست است که این روایات بهگزافه آمیخته است-ام اد ر سرا رالتوحیدبسیا راشارت ها هست که‌نشان‌می دهد آطواروأحوالًبوسعید برای آن که چنین افسانه‌هایی درباره اش جعل کنند» من اسب بوده است وچهسه‌واقعی بوسعید را ازورای‌قرن های‌درازدر آیینه همین افسانه‌های سارت وحید وسخنان کلم اتی که سوب بدوست ‏ می توان بازشناخت . برای‌مثال از قصص مربوط به امام قشّیری وب وسعید پید است که‌محمد بن منورر یشخند کرد طالب علمان‌مد رسه‌یی را پیش تردرنظرداشته است‌تا اثبات کرامات آبوسعید را .

۴-دربرخی ازاین‌داستان‌ها, تشه رفتاربوسعیدبه مه آطه ارسلام للّه علیهم أجمعین اشکاراست‌واین ییدا است که مرید ان خواسته اند هرچه خوب و نيك و جالب درذهن خودویامنسوب به سردا بزرگ یافته اند , به مراد خودنسبت دهند . مانندغیب گویی وٍشراف برضمایروآگاهی از

خواطروسایلی ازاین قبیل .

۵-تکرا رمطالب واحد درمیان‌مریدان, که‌در خانقاه, مسجد » کوچه وبازارسخن ازمرادآن‌ها بوده است . هرگونه احتمال خلاف را از أذهان آن ها با گرفته وبازودباوریعوامانه این داستان هارانقل وثبت کرده‌اند . ۱

۶-راوفع الیت طبیعی برمردم روزگا رأبوسعید بسته‌بوده است‌وتوجهی به‌کشف سرا ر آفرینش نداشتهاند تابهنتیجه طبیعی وعلمی وعقلی مسایل زندگی دست‌یابند ازاين روباخام اندیشی همراه باتصورات دهنی خواسته اند برای حل دشواری‌ها | زراه‌ساده‌تربه نتیجه برسند .

۷-بایددرن ظرداشت کسانی مانندآبوسعید » مرجع جمعی کثیر ازمرید ان و اصحاب درهمه مواردنیازمندی بوده اندوپیروان ومعتقدانشان ازان هامتوقع بوده اند که همه حوایج ایشان‌راتکفل کنندو درهرموردی‌بارویاورمعنویشان باشند. "

مقداری ازاین حکایات کرامت آمیزدرنتیجه این نیازروحی مریدانی که‌مانندما انسان‌بودندوبا قدرت وتوان مح دود وضعف وزب‌ونی بسیار ساخته وپرداخته شده است . ازاین روآبوسعیددر أسرارالتوحید . جزمظهر تجسم يك مشت آرزوه ای افراد چیزی‌دیگ رنیست » شخصی که‌به رویاهایشان تحقق می بخشد-وافرادی که بايك دونوبت تجربه عاطفی که با پیرمیهنهداشته اند » به او دل‌بسته اند واعتماد کرده اند و آبوسعید« رویاپردازمحبوب ونوازش دهندهآرمان آنان گردیده است‌و سرانجام أبوسعید به‌صورت شخصیت عارفانه وحتی ین ومظهر خواست هاوعقایددرآمدهوآنچه اوضاع واحوال‌رورگار ران ها اجازت نمی داد که‌مردم خودبه‌صور ت‌مصرحو تب بگویندویکار بندند آبوسعیدمتعهد ومجري انجام آن‌درذهن آن هاگردیده است.

امانظر خودا بوسعید را در باره‌مسأله کرامت در چندموضع آسرارالتوحید می توانیم شناخت :

یکی آن جا که مردی‌غریب نزد اوآمد وازوی کرامت خواست و أبوسعیدگفت د رآمل شخصی از «آبوآلعباس قصاب » کرامت خواست واوزن دگی خود را که فرزن دبزکشی بودوبه‌مقام ارشادرسید , کرامت‌خویش نمودووآبوسعید » زیرکانه ازپاسخ صریح سرباززد . اما آن‌مرد کنجکاوبه شیخ گفت :

«یاشیخ من ازتوکرام ات تومی طلبم توازشیخ آبوآلعباس‌می گویی ؟ شیخ گفت : ه رکه بجمله کریم راگردد. همه حرکات وی‌کریم راگردد . پس‌تبسم کردوبگماریدوگفت :

هر باد که از سوی بخارا به‌من آید زوبویگل ومشك ونسیم سمنآید . /

وباطرح مطالبی دیگر ازقبیل داستان: بو لعب اس قصاب »وخوان دن‌شس موضوع‌پیان کرامت خویش راهوشمند انه‌همچنان مبهم باقی گذ اردهاست 1

۸۲ آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلضیر)

شاید هم آبوسعید از انندیشه‌هاي‌مردم در باره کرامات اودردل خودهمچون دیگر هوشمند ان می خحندیده است‌چنان که ازنحوه‌سوّال درویش وجواب زیرکانه شیخ برمی آید .

در جای‌دیگ رسرارالتوحید موضوع کرامات راچنین مورد بررسی قرارداده است :

«صاحب کرامات را درین درگ اه بس منزلتی نیست . زیرا که به منزلت جاسوسی است وپدید بود که جاسوسی رابر درگ اه پادشاه چه منرلتی توا ند بود؟ و صاحب اشراف را در ولایت بس خطر و نصیب‌نیست . مگربمثل از هر دیناری‌دانگی . توجهد کن تاصاحب ولایت‌باشی . »*

با این مقدمات. اگرچه کرامات وخوارق عاداتی را که‌منسوب به أًبوسعید د رآسرارالتوحید آمده است. درحقیقت می توان نم وداروانعکاس رأی‌متصوفه قرن پنجم در بارهپیرمبهنه‌دانست . امانکته شایان ذکر اینست که عم وم کسانی هم که بتفصیل یا | جمال به بیان سرگذشتآبوسعید پرد اخته اند » بهمسأله کرام بوسعید و |شراف اوبرضمایرو اطع اوبرخواط ر اشاره کرده اند .

گذشته از«سبکی »در« طبقات الشافعیه و«سمعانی )در( آنسات و« عبد آلغافر ین . محمدبن حسین فارسی خاورانی »در« کتساب السیاق» که به کرامات اواشاره کرده‌اند» صاحب ( کشف آلمحجوب باتجلیل بسیاردر بارهاومی نویسد :

.. سلطان طر یقت بودو جمله هل زصانه وی را مسخر بودند ۱ گروهی به‌دیدار وگروهی به اعتقاد وگر وهی به قوت حال و او عالم بودبه فنون علم . ر ورگاری عجیب داشت وشأنی عظیم اندر درجت |شراف بر اسرار ووی رابه‌جز این ایات وبراهین بسیار بودچنان که اثار وی ظاهرست امروز در عالم . ۳

«جامی» نیزدر« نفحات آلانس » درباره اومی نویسد ان سلطان وقت بود وجمال اهل‌طر یقت ومشرف لوب . . ودروقت وی‌همه‌مشایخ وی‌رامسخربودند . ۱

این روایات متواترحاکی از اشتهار کرامات آبوسعید در میان خواص (نویسندگان شرح‌حال او) وعوام (مرید ان ویاران ودوستداران آب وسعید) مردم آن روزگاران است . بنابراین » ورای احساس و توان‌ایی عادی‌هرادمی-احساس وقدرتی هم هست که بتواند موجد يك سلسله افعال واعمال غیرع ادی شود , افق محدود اندیشه‌ودانش بشری‌باهمه‌وسعت قلمرونمی تواندوجوداین احساس و قدرت رانک اررکند ام اازدرلك نظام علّت ومعلولی حاکم بر آن‌نیزعاجزاست . بنابراین اگراندیشه محدود آدمی برای این راز سربه‌مهر_-هنوزنتوانسته است‌توجیه علمی بیابد » بی دلیل خواهد بود که کرامت ویاخحرق عادت رایکسره‌موهوم و افسانه‌پند اریم ۱

در اینجا اشاره به نکته‌یی دقیق لازم است وآن اینست که برای مردم فرصت طلب وسودجویی که

لذّت پرستی و خودک‌امگی وخویشتن رایی وفریبک اری‌بر روح‌آن هامستولی است‌واندیشه آن هاتنها بهت وطشه وخیانت وسرکشی فرا زآمده است‌وبی اعتمادی ونومیدیونگرانی سراپای آن هارافرا گرفته است وازنوش خواری وعیش هاي نهسانی وذوق مشارب مردان وشرف مقامات مق رب ان محروم ماننده‌اند شایدرام کردن‌درندگان وآگاهی از فک روضمیرمردمان وتصرف در اراده آنان واطّلاع از روید ادهمایی که درشرف‌وقوع است وشفای بیماران ومسایلی از این قبیل خرق‌عادت ومغایرباحکم عقل انکارپیشه " باشد . اماهرگاه جوهرذات در صفاوپاکی درمرحله کمال باشدودر طاعت وبندگی

با رکدورت ولوث مخالفت بر اوراهنیافتهباشد وپیوسته روح متعلّق به‌ملکوت اعلاباشد البته‌ظاهر می شودبر وا ز آنچه‌دیگراندرآن عجزداشته باشند . زیراگاه‌باشد که « خدای‌بر صادقان سالك

دری‌بگشاید از خوارق عادات یا صدق وفراست دادن از احوال‌مستقیل ۳

ا زاین روآبوسعید که‌هدف او: دعوت است‌به حق وتحذیر از جزحق_ومعتقد است‌شنانعت حق جزبه او-جزبه جذبه عنایت اودست‌نمی دهد و آن جزباتنزیه او که اورا ازه رآلایش‌وهرگونه نسبت پاك شمارند میسرنمی شودوتوحید واقعی درنظر ای تنها آن نیست که خدارایکی بشمارندبل که دراین است که‌باوجودای درجایی که سخن از خد است‌هروجودی را عدم بد انندوهمه‌چیزرانیست بینگ رن دوهرچه جزخدا به طرش راهیابد » آن راهوس‌می شماردوهرچه جزحق درسرراه خویش می‌بیند. آن‌راباطل‌می انگاردواز سر راءخوددورمی کندودل را ازهرچه اندیشه وپروای جهان است ‏ می پردازد"" ودرهرحال طبیعت رامسخ اراده‌مرد ان حق‌می داندومی بیندومی شناسدوعشق عیارپیشه‌رامی ست‌اید . قبول‌توانایی مردان حق برتحق یم وریادشده » چندان‌دشواروغیرممکن نمی نماید وف اضه این نیروبربوسعید که روزگار کودکی وبخشی ازجوانی اودربیاببان های‌فراخو بیکران وخام وش میهنه به حالت استغراق درحق وٍنصراف خاط راز جهان وهرچه‌درآنست وتفکرو ان زوا وآن همه ریاضت هاومراقبت های‌طولانی وصفاءمعاملت " سپری‌شده است چندان بعید نمی نماید . وبنابه گفته جلال الذین محمدبلخی :

7 9 8 اي هر عج مر ۳ نه نجومست ونه رملست‌ونه خواب حصی حی » والله اعلم بالصواب

دل گرد که ظرگاه‌اوست ۳ ن خطاباشد << دل آگاه اوست؟ ۱۴ کي س بو بو

۴ آبوسعیدنامه(زندگی نامه بوسعیدبوآلخین

۶ ۱ ۲ ۶-تأثیر ابوسعید آبوآلخیر در ادبیات فارسی

آنارادبی وهنری که درهردورهیی به‌وجودمی آید. اگرپاسخگوي‌نیازمعنوي‌مردم جامعه نباشد. به‌فول نظامی عروضی « پیش از خد اوندش بمرده است وفراموش شده است . 4 شايدبلندي نام وعظمت مقام وحسن شهرت وشخصیت افسانه یی أب وسعید در میان مردم ایران درسده‌ششم موج بآم ده است‌تامحمدبن منوّربهت لیف کاب أسرارالّوحد یپرد ادونیازروحانی مردمانی را که دوستدارشناخت کیفیت‌زندگانی طولانی وسرشارازبد ایع پیرمیهنه بوده‌اند» برآورده گرداند 5

آبوسعید بشخصه مانند سقراط وشمس تبریز, از خود اثرمکتوبی باقی نگذ اشته است‌تابه‌طور مستقیم دردست رس دوستد اران انندیشه‌های اوقرارگیرد . آنچه از سخنان پیرمیهنه به‌دست مارسیده است. حاصل کوشش های‌پاران ومرید ان وفادار اوست که‌در جمع آو ری‌تقریرات وسخنان صوفیانه وعبرت اموزاو, ازخودعلاقه نشان‌داده‌اند .

بدور ازشایبهمبالغه » آسرارالتتوحید-که‌زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر به‌شمارمی رود-امروز می تواند ازمهم ترین ودرست ترین نمونه‌هاوسرمشق های‌فارسی نویسی به‌شما راید و البته این جنبه غیر از فوایددیگری است که از لحاظ تحقیق درتاریخ واوضاع وأحوال اجتماعی آن عصرازین کتاب می نوان بدستآورد وکدام محمّق مطلم وآشنابه‌دقایق زبان وظرایف ادبیات جاوید ان پارسی است که با مطالعه آسرارالتّوحید احساس اغتنام نکند؟ وازاین که این اثر ارزنده. ازدیوان قضا. خحط امانی یافته است وبهسرنوشت‌دیگر آثار ارزنده ادبی وعلمی ما-که امروز ازبرنعی آن هاجزنام‌ونشانی باقی نمانده-گرفتارنشده است وا ز کشا کش حوادث زمان ودگرگونی های‌رورگا همچون ایلغارمغولو یورش های تیم ورودیگ ررویداده ای‌تلخ تاریخی جان‌سالم به‌دربرده‌وبه دست‌مارسیده است » شادمان‌نگردد؟

آسرارالتوحید . درشما رشیرین ترین وارزنده‌ترین آثارمنشورزبان فارسی به‌شمارمی رود . شیوه بیان محمدبن منورساده‌وروشن است‌ونویسندهآن ازپیرایهسازی‌وعب ارت پردازی ۰ سخت‌پرهیز داشته است . قدرتی که نویسنده‌درادای‌سخن داراست‌وتوانایی نویسنده‌درآوردن تعبیرات گوناگونو متنوع وتوصیف مناظروتجسم حوال : هکلم اولطف وزیبایی کم مأنندی بخشیده است . علاوه‌بر آن که هم؛دقایق فصاخت وبلاغت رانیزمراع ات کرده است ودر آفرینش معانی وتشریح نکات و قدرت شگفت انگیز توصیف کم نظیر است . روشنی بیان بی پیرایهاو, گاهیاداورسادگی زبانمحاوره

وگفت وگوی‌خودمانی است . افع ال جمله‌هاهمه‌دقیق وروشن ومفه وم وجاافتاده‌است به‌اين جمله‌هانظر افکنید :

. . به‌سرخس رسیدیم وروزی د وآنجامقام کردیم وروی به‌مسرونه ادیم چنان که عادت‌پیاده‌روان باشد . پاره‌یی درپیش برفتمی وبخفتمی تا کاروان دررسیدی‌وپس برحاستمی وبا کاروان برفتمی . يك‌شب‌برین ترتیب‌می رفتم . شب‌بیگاه گشته بودومن سخت‌مانده وخسته وخواب برمن غلبه کرده . پاره‌یی نيك پیش ترشدم وازراه يك سوشدم ویخفتم درخواب بم‌اندم . کاروان دررسیده‌بودوبرفته ومن در خواب مانده » تاآنگاه که گرمای آفتاب مرابید ا کرد . برخحاستم وهیچ جای اثر کاروان ندیدم ریگ‌بودوهیچ راه ندیدم پایی گردبردویدم ‏ راه‌گم کرده؛ چون‌مدهوشی شدم . ۰ ۰ ۲0

موسیقی لطیف وآهنگ‌دلنشینی که‌در اف اظساده‌ومعانی زیبای‌عبارات این قسمت از آسرا الب وحید نهفته است-علااهبرآن که نمود ار قدرت توصیف نویسنده ازمناظروأحوال آدمی نیزتواند بود-به کلام محمد بن منورامتیازی خاص بخشیده است .

سب ك نگارش محم دبن منوربر« ساده‌نویسی » استوار است‌واین شیوه‌بعضی اوقات‌تابد ان حد موردتوجه نویسنده واقع گردیده است که خواننده فراموش می کند که مضمون ومعنی » عادی‌و مبتسدل نیست . به این قسمت‌جانند اروروشن أسرارالت وحید توجه کنید که‌در عین حال از به ترین‌و زیباترین وصف های آن کتاب نیزبه شمارمی رود .

«. . . آفتاب روی‌به‌غروب‌نهاده بو به‌س رکوی‌عدنی کویان"باستادم متحیرونمی دانستم که چکنم؟ تاروزبیگ اه شد و فتاب نيك زرد گشت وفرومی شدومردمان‌دردکان‌هامی بستندوروی‌به‌حانه‌هامی نهادند ‏ تا نمازشام درآمدوتاريك‌شد . . . »"

چنان که ملاحظه گردید توانایی نویسنده‌در حسن تعبیر چند انست که‌معانی و اندیشه‌های او اگر چندعادی‌باشد» بهیچ وجه مبتذل ومتد اولبه نظرنمی آیدوگویی لطف‌بیان‌ای آن‌هاراازسطح عادی‌بالاترمی برد . ۱

سب ك نگارش اوبرعم وم ساده و طبیعی واگنده از لطف واحساس است و از جوشش طبعر نویسنده دربیان‌معانی حکایت‌می کند . زبانی حوش آهنگ وخالی از حشووتعقید وبیانی روشن ویر کنارازیرگویی ‏ ازمایه‌های امتیا ز شیوه سخن ونگارش آسرارالتتوحید به‌شمارمی رود .

از لغات مهجورونامًنوس دراین کتاب خبری نیست مگ لخاتی را که‌در نشرمعمول ومتد اول‌در فارسی نويسي آن‌روزگار(قرن‌ششم) به کاررفته است واصولا این کتاب گرچه‌درقرن ششم تألیف یافته است ام انویسنده آن حدود استعمال لخ ات وترکیبات تازی‌رادر حد نیمه دوم سده‌پنجم یعنی

۶۶ آبوسعید نامه (زندگی نامه آبوسعید ابو آلخیی

دوران کم الواقعی نثرفارسی نگاه‌داشته است . نویسنده‌دربیانمقاصد ازآوردن مضامین وعبارات تازی خودد اری نموده است وتا ممکن بوده آن هارا به‌پارسی ادا کرده است . درشیوه‌پارسی نویسی اونیز تصنع وتکلف دیده‌نمی شود . اگرچه نویسنده در جست وجوی صنعت وتکلف نیست ‏ بااین‌وصف در|بداع معانی وییان‌دقایق ؛ قدرتی کامل داراست خاصه درتوصیف احوال‌وییان آشفتگی های پنهانی روح‌وروان انسانی » چيرهدست وداراي قدرت ومهارنی جٍ نظیراست .

به‌هر صورت ‏ امروزدر سایه |نشاءدلاویزمحمدبن‌منوردر] سرا رالتوحید که برروانی لفظو سادگی معنی مبتنی است_برسخن ان گرم ووجودمجالس پرش ور صوفیانهآبوسعید وقوف می یاییم و به‌این نکته متوجه می شویم که پیرمیهنه-علی رغم‌ناکامی های‌موجوددرزندگانی ء دنیای‌شتابان‌و بی ثبات را اسوده‌وباچشم ذوق‌ولذت می دیده‌است .

عواطف لطیف بشری وتعالیم عالیه اخلاقی که در همه‌جای کتاب ۰ در تلوحکایات جلوه یافته است ونویسنده قصوٍبیان مستقیم وصریح آن هارانداشته شته است ‏ اماخواننده‌هنگام مطالعه بهتیجه اخلاقی آن‌هانیز عطف‌توجه می یابد شایستهیادآوری است دقّت‌وامانت اودرنقل داستان‌ها آن‌چنان که شودادعامی کند.که‌سعی کرده استچیزی از اصل آن هانکاهد"ونکته‌ییبه نع حب ذات وعللاقه به‌دودمان بر آن نیفزایداگربراستی عمل کردهباشد_شایان تحسین است .

شیوو نگ ارشآسرارالتوحید . گاه از حدودعادیومتعارف‌بیرون‌می شودوبه کلام منظوم نزديك می گردد به‌همین جهت هم دلنشین تراست وهم حفظ آن سادهتر صورت می گیردوبعیدنیست این سخنان اودرزه,»مجالسی است که بوسعیدد رآن هامجلس می گفت "ومطالبی تقریرمی کرد که مریدان را ارشادکند ازا ین روبرعی از سخنان منقول ازپیرمیهنه در أسرارالتوحید مسجع است‌ودر شمارقدیم تر ین نمونه‌های نثرمسجع درزبان‌فارسی است. *"

شیوه 4 ساده و عامه‌پسندی هم که محمدین منور در طرز قصه‌سرایی دارد درخور یاداوری

هرچه درباب فصاحت کلام وروانی لفظ وافسون بلاغت وشمردگی عبارات و|ٍعجازبیان نویسنده آسرارالتوحید گفته شود. کم است . شیوایی سخن وفصاحت گفتار نویسنده همراه‌باقدرت و مهارت اودر ادای مقصود ‏ کتاب أسرارالوحد رادرشماریکی ازااساسی ترین آثارمنثور فارسی آورده است ۱ ۱

ارب این نکته نیزتوجه کنیم که‌بیان مسایل‌دقیق وظریف عرفانی ۰ به زب ان ساده‌ودر خور استفاده‌همگانی درروزگاری‌صورت پذیرفته است که نثر فارسی دوران صباوت خودرا طیْ می کرده‌و

هنوزوسعت واژگان وگستردگی قلم روبیان مسایل دقیق راند اشته است» شاید بتوان شیو لطیف و نگارش در اوج عظمت محمدبن منوررا ونیز خدمت اورابه زبان وفرهنگ ایرانی با پرد اختن اثری ارزنده ومفید و آموزنده‌وخواندنی » چون آسرارالتوحید بیش تروبه‌ترشناخت و کوشش اورا ارجنهاد :

ازبرکت وجودومقام معنوی پر میهنه وانتساب داستان ها ی آسرارالتوحیدبه‌زندگانی آبوسعید ۰ برنعی ازآثارمن ظوم عرفانی که‌باه تمثیل 4" -یعنی روش تعلیمی صوفیه_همراه است. حال‌وشورو لطافت ومعنویت یافت‌وبر غنایمعن وی آثارمنظوم عرفانی افزودواوراقی زرین ازدفترهای‌شعر عرفانی ایران رابه خود احتصاص داد .

شیخ فریدالدین آبوحام دمحم دین آبوبکرابراهیم بن|سحاق عطارنیشابوری [۱۸ ۴۰-۶ ۵ ه . ق] دروصف حال خود قصیده‌یی دارد که‌براي ادراك احوال درونی وسیر اودرمد ارچ سلوك نهایت اه میت‌راحایزاست ۱ اودراین قصیده حویشتن را مستفید ازروحانی تب وسعید فضل اللّهبن آبی آلخیرمعرفی می کندومعتقد است که هر دولت که‌دارد. ازویافته است :

تا گل دل ز خاوران بشکفت طرفه خاری که عشن خودگٌل اوست از دم توسیعید می‌دانم از مددهای او به هر نقسی مت

همه دل بوستان همی یام در ره خاوران همی یام دوطتی کاین زمان همی یام دولتی ناگهان همی یابم عوی مب مس

همعصران خودبدیرگونه|ٍظهار حلاص نکردهوخو یشترا مستفید ازدیگرپیران صوفهمعرفی ند ننموده است‌وبی هیچ گمان تحت تأثیر روحانیت وشخصیت معنوی وجاوید ان آبوسعیدبن ‏ ی آلخیر بوده‌و فرط تع-ظیم اورانسبت به آبوسعید نیز قرینه‌یی دیگربر اثبات این مدعاتوان‌دانست . "" چنان که‌در غزلیات عطار, غزلی که به مطلم : ۳ ۲ . 1 , . ۱ نث ان‌را که نیست دردل ازین سرسکینه یی نب ود کم از کم وبود از کم کمینهیی امده‌است درمقطع آن چنین سروده است : 1 ۱ 5 . . ۰ ۱۵ عطار در بقاي حق و در فنای خود جون « بوسعید میهنه » نیابی مهینهیی

که‌مبین احترام عطارنسبت به آبوسعیدمی تواندباشد .

۸۸ آبوسعیدنامه‌(زندگی نامه آبوسعیدآبوآلخیر)

وگویافرط ارادت عطاربه آب وسعید آبوآل‌خیرموجبآم ده است که شیخ عطّاربیش تر داستان های‌مرسوط به سرگ ذشت وزندگانی آبوسعید راپسندیده ودرمنظومه‌هاي عرفانی خودآن هارا به‌ن ظم آورده است . چنان که در« مصیبت نامه » برروی‌هم عطا ده حکایت از بوسعید راجامه شعر

پوشانیده است ۲ بدین ترئیب :

داستان‌اول

ظالمان. کردند مردی را اسیر می زدن_دش چوب و او می گفت زار «شیخ مهنه»می گذشت آن جایگساه گراز ایشانش شفاعست می‌کنسی این شفاعت. گفت‌چون آرم‌بجای هر کرا اين لحظه. اید یاد او یاد. آن بهتر که ارام آورد

ریختند آبی براوه چون زم هریر دست من گین ای خدای کام‌کار خادمی گفتش که ای سلطان راه هم‌چنان دانم که طاعت می کنی کاین زمان یاد آمد او را از خدای دل دریده. سر بریده باد از او مار را چون مور در دام آورد

[مصیبت‌نامه / ۰۶۸ حکایت‌دهم ]

داستان‌دوم

پیره زالی برد یس پوس عید آن جوان در کار مرد امد وليك برگ بی برگی وبی حویشی نداشت خواستم تا صوفییی گردانیم تو مرا در دام مرگ ان داختی گفت چون صوفی نشاید بوسعید ليك چون صوفی نشاید کردگار هرچه ان از من رود چون من بود راسست ناید صوفییی هرگ به کسب ليك آگردولت رسد ازجای حویش

کودکی را تا بود او را مرید زرد گشت و ناتوان از ضعف نيك طاقفت خواری و درویشی نداشت صوفیم ناکرده کردی ناتوان همچوخویش ازخویشتن بره‌انیم کار من جمله ز برگ انداعتی صوفی او چون تو باشد ای مرید لاجرم چون بوسعید آید بکار دوست از من گر رود دشسمن بود خر کجاگردد به جد وجهد اسب؟ يك خر عیسی بود صد اسب بیش

تأثیر أبوه 2 سعید بو لخیر در ادبیات فارسی

جد و جهدت را چورآی دیگرست جد و جهدت بی‌ثواببی کی بود؟ گر همه عالم ثواب تو بود صوفییی سنگیست مبه وت ام ده تا به ذات اندر تبدل نبودت در حقیقت گرجه نوم کل آمدی گر شود دلٌ تو در کل ناپسدید ور بماند در‌یی از ذل نو هست صوفی ذل در کل باخحصته کل کل در کل کلات آمده پای ناگاهمی فرورفتن به‌گنج صوفییی باید ترا انديشه کن ليك جد و جهد می‌باید ترا زان که در راهی که سلطان ان گنج صد نشان دادند از ان ره پیش تو سر بدان راه آور و مردانه‌وار زان که‌درراهی که گنج انجانهند گر تو در راهنی دگر پوینده‌یی در ری رو کان نشانت داده‌اند

۸۹

صوفییی کردن ز جاي دیگرست ليكگن_جشکی عقابی کی بود؟ تا تو باشی توء عذاب تو بود سنگ رفته لعل ویاق وت آمده جزو باشی ذات تو کل نبودت ليك این ساعت همه ذل امدی تو بکی کل شوی. دْ ناپدید پس بود آن ذره ذلت غلْ تو ذِل و کل در کل کل انداخته بی صفت بی فعل و بی‌ذات آمده پیشهیی نبود که آموزی به‌رنسج پای او ناگاه در گنج اآمده تا که داند گنجیابی پیشه کن تا در اين گنج بگشاید ترا گنج‌ها دیدند بی رسج و به‌رسج تا بجنبد نفس کافر کیش تو گنج می‌جوبا دلی پر انتظار هیچ نبسود شك که رنج انجانهند گنج نیست انجاکه توجوینده‌یی جهد کن تا سر بدانت داده‌اند

جهد می کن روز وشب در کوی رنج بو که ناگامی ببسینی روی گنج

زان که ان_ج اجه درامقدارنیست گنج اجز گنج کس بر کر نیسست

هر کرا بنسمود آن محض عطاست وان که رانشم ود از حکم قض اس ت۱۴ داستان‌سوم

اسیا را دید در گشتن مزید

۹۰

ساعتی استاد. آخربازگشت گفت هست این اسيااستادنيك زان که بامن گفطت این ساعت‌نهان در تصوف گر تو رنجی می‌بری روز و شب در خود کنم دایم سر گرجه‌می جنضبسم نمی جنبم‌زجای می ستانسم بس درشت ازهر کسی گر همه عالم شود زیر و زبر لاجرم پیوسته در کار امدم هم‌چومن‌شوگرتوهستی مردکار کار اوپیوسته اندرجان نشست

آبوسعیدنامه(زندگی نامه ابوسعید آبوآلخیر)

با گروو خویش صاحب راز گشت چشم ام رم نمی بيند وليك کاین زس آن صوفی منم اندرجهان من بسم پیر تو در صوفیگری پای برجایم ولیکن در گذر می‌روم از پا به‌سسن از سر به‌پ‌ای می‌دهنم بس نرم و می‌گردم بسی نیست جزسرگشتگی کارم‌دگر کار را همواه هموار امدم ور نه بنشین چون نداری درد کار يك نفس بی کار می نتصوان نشسست گر برای اوبه حون گردم نک وست"!

داستان‌چهارم

بوسعید مهنه در آغاز کار سنگ دريك‌دست‌می افمراشت‌او زان که این دردی که این ساعت‌تراست می زنسم این س نگ برسرمح کم ات گه ز ضرب او جراحت می‌ رسد گه ز ضرب او جراحت نبودت

راحت خودراشدی‌پیوستهدوست

پیش لقمان رفت روزی بی قرار سوخحته دردست دیگ رداشت او گفت تا - گردانست آموخته این چنین درم انش خوا هد گشت راست سوخته برمی نهسم چون مرهم ات گه ز مرهسم نیز رات می‌رسد تا اد اومید راجت سودت

داستان‌پنجم

بوسعید مهنه شیخر محتمم

بود در حمام با پیری به‌همم

وزخوشی هم دلگشاهم دلکش است

شیخ گفتش : هیچ دانی خوش چراست؟ گفت می دانم بگویم باتوراست؟

چون درین حمام » شیخی چون توهست شیخ گفتش زین بات خواهم بیان پیر گفتش تو بو شیخا جواب گفت حمامیست خوش ازحدبرون نیست جز سطل و ازاری با تو چیز

داستان شد

بوسعیدمهنه قبضی داشت‌سخت سخت‌بی خویشم » دمی باخویشم آر تا سخن گوید ز هر جایی مرا رفت خادم دید گبری خوانسدش شیخ گفتش حال خویشم باز گوی گبر گفتش ای امام هر یکی

کردمش من نام جاویدان‌زیاد

خحوش شدوخوش گشت وخوش آمدنشست پای من چون آوریدی در میان کان چه توگویی ج زآن نب ود صواب کر متاع جمله دنیای دون

۰ ك ۰ - :۰- ۱۹-۵2

خادمسی راگفت زود ای نیک ب خت هر که را بینی برود شو پیشم ار راه بگکشاید مگکر جایی مرا پیش شیخ اوردش و بنشاندش نقد وقت خویش پیشم باز گوی در وجود امد مرا دی کودکی ٩ 1‏ ۰ "۳ ۳۰ دوش مرد و شیخ جاویدان زیاد

داستان‌هفتم

دید روزی بوسعید دیده ور پس عصا در سینه زد آن جایگاه هر که آن می‌دید نک اریش بود کرد اخر يك مرید از وی سوال شیخ گف تش چون نج است‌دیده‌شد گفت من صدگونه نع مت بوده ام هم رسیده بودم از درگاه حق بود رنشگ و لذّت و بویم بسی یاك زم‌أن چون با توصحبت‌داشتم باز افتادم ز صد طاعت ز تو

مبرزی پرداحته در رهمگذر همچن ان می بودومی کرد آن نگاه خاصه منسکر بود و بسیاریش بود خواست از سلطان حالت. کشف‌حال پس عجب رمرزی ازو بشنیده شد هم به‌قوت هم به‌همت بوده‌ام ۳ مهتل امدم در راه حق خواستندی صحبت من ه رکسی آن همه سلطان سری بگذاشتم این چنین گشتم به‌يك ساعت زت و

۹۲

گر چنینی مرد نعمت خواره تو

آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

هم نجس هم شوم هم رسوام کرد س ۲ ۲ ۳۱ ان من خود رفت ای بیجاره تو

داستان‌هشتم

دیر می‌ امد یکی از اب باز بوسعیدمهنه گفت ای‌مردمان زان که آب خوش که آن روزی ماست چون درآید برکشد آن آب مرد حکم اوراست‌ونگهداراوست بس

صوفیان کرده زبان در وی دراز آب چون آرد فلانی این زمان در نیامد تا شدی این کار راست چون توان بی‌وقت هرگز آب خورد درنگه داری نک وک اراوست بس "۲

داستان‌نهم

بود پیری عاجز و حیران شده دست‌تنگی . پایمالش کرده‌بود بودنالان هم چسوچنگی زاضطراب نه یکی بانگ ربابش می خرید گرسنه مان‌ده نه خوردی و نه خواب چون نبودش هیچ‌روی از هیچ‌سوی مسج دی بود از همه نوعی خراب رخ به‌قفبله زخمه را بر کار کرد چون بزد لختی رباب آن بیقرار اینسچه من دانستم آن آوردمت عاجزم پیرم . ضصیفم؛ بی کسم نه کسم می خواند از بهر رباب من چو کردم آنْ خود بر تو نشار در همه دنیا ندارم هیچ چیز کار من آماده کن یکبارگی صوفیان بوسمید آن پر راه

سخت کوش چرخ سرگردان شده گرگ پیری» در جوالش کرده بود پیشه او از همه نقلی رباب نه کسی نان نوابش می خرید برهعنه مانده نه نانی و نه آب بر گرفت آخحر رباب وشد به کوی رفت آنجاوبزد لختی رباب پس سرودی نیز با آن یار کرد گفت یارب من ندانم هیچ کار خوش سماعی با میان اوردمت چون ندارم هیچ نان جان می‌بسم نه کسسم نان می‌ دهد بهر توات تو کریمی نیز آن خود بیار رایگان مشنو سماع من تو نیز تا رهمایی یابم از غمخوارگی

بچشسم در ره تا فتوحی در رسد عافیت مردی درامد با خبر بوسه دادوگفت اصحاب ترا است شددلاصحاب. الحق خوش از آن شیخ آن زر داد خادم را و گت با ربابی زير سر پیری نکوست رفت خادم برد زر درویش را آن همه زر چون بدید آن پیر زار از رم نیکو غنیمی می‌کنسی بصد از اينم گر نیارد مرگ خواب می‌شناسی قدر استادان تونيك چون توخودبستوده‌یی چه ستایمت؟ هرکه را درعقل نقصان اوفتد لا جرم دیوانه را گرجه خطاست خیر و شر چون جمله زین جا می رود

۹۳

وت تن» فوت روحی در رسد پیش شیخ آورد صد دینار زر تاکن دام روزوجه سقره‌راست رویشان بف روت چون آتش از آن درفلان مسجدیکی پیری‌بخفت اين زر او را ده که این زر آن اوست گرسنه بگسذاشت قوم خویش را سر به‌عاك آورد و گفت ای کردگار بااچومن خاکی. کریسی می کنسی جمله از بهر توخواهم زد رباب هیچ کس مثل تونشناسد ول يك ليك چون زر برسدم باز ایمست کار اوفی آلجمله اسان اوفتد هرجه می گوبی بگستاخی رواست نوحه دیوانه زیبا می رود ۲"

داستان‌دهم

بوسعید مهنه با مردان راه مستی امد اشك‌ریزان بی قرار پرده از ناسازگاری باز کرد شیخ کاو را دید آمد در برش گفت‌هان ای‌مست این جاکم ستسیز مست گفت ای حق تسالی یار تو تو سر خود گیر و رفتی مردوار گر زهمر کس دستسگیری آمدی دستگیری نیست کار تو برو

شیخ در خحاك اوفتاد از درد او

بود روزی در میان خانماه تا در آن خانقاه آشسفتهوار گربه و بدمستیی آغاز کرد ایستاد از روی شفقت بر سرش از چه می باشی به من ده دست خیز نیست شیخادستگیری کار تو سر فرو رفته مرا با او گذار مور در صدر آسیری آمدی نیستم من در شم‌ار تو برو سرخ شد از اشك. روي زرد او

۴

ای همه تو ناگزير من تو باش

بر امسیدی امد این درویش نو

آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیر)

اوفتادم » دستگیر من تو باش

پالدامن کن مرا از پاکی ات

۲

۰ ۲ بر ر ۲۵ جون به نومسیدی رود از پیش تو؟

ودر«الهی نامه )شش حکایت مربوط به آبوسعید رابه شع ر آورده است :

حکایت بوسعید باصوفی‌ وسگ

یکی صوفی گذر می‌کرد ناگاه چوزهم سخت بردست سگ افتاد به‌پبیش بوسعید امد خروشان چودست خود بدوینم ود بر است به‌صسوفی گفت شیخ ای‌بی صفامرد شکستی دست‌اوتاپست‌افتاد زب ان بگ شاد صوفی گفت ای‌پیر چو کرد او جامه من نانمازی کجاسگ می‌گرفت ارام انجا به سگ گت آنگه آن شیخ یگ ان ه بجان من می کشم ان را غرامست وگر خواهسی که من بدهم جوابش نخواهم من که خشسم السود گردی سگ آنگهگفت ای‌شیخ یگ ان ه شدم ایمن که تبود زو گزندم اگر بودی قبا داری در این راه چو دیدم جامه آمل سلامت عقویت گر کنسی او را کنون کن

(1)

عصایی زد سگی را بر سر راه سگ امد در خروش و در تگ افتاد به خاك افتاد دل از کینه جوشان از ان صوفیٌ غافل دادمی خواست کسی با بی‌زبانی این جها کرد؟ جنین عاجزشد وازدست افتاد نبود از من که از سگ بود تقصیر عصابی خورد از من نه به بازی فغان می کرد و می زد گام آنجا که تو از هرجه گردی شادمانه بکن حکم و میف‌کن با قيامست کنم از بهر تو این جا عقابش چنان خواهم که تو خشن ود گردی چو دیدم جامه او صوفیانه چه دانسستم که سوزد بندبندم ؟ مرا زو احترازی بود آنگاه شدم ایمن ندانستم تمامست وزو این جامه مردان برون کن که از رندان ندیدم این زیان بود

تأثیر آبوه سعید آبوآلخیردر ادبیات فارسی

بکش رو خرفه امل سلامت جو سگ را در ره او این مقامسست اگّر خود را تو از سگ بیش دانی جوا ف کن دند درخاك ات چنین زار که تو تا سرکشی در پیش داری همی هر کس که این جا خال تر بود جومرداد » خویش تن را خالك کردند سرافرازان این ره زان بلندند

چنین گفتست شیخ مهنه‌يك روز خموشش یافتم دایم بفایت بدو گفتم که حرفی گوی ای پیر زمانی سر فرو برد از سر حال بجز حق هیچ دانی زان چه جویم وی آن چی زکان‌حق آلیقین است چونتوان گفت جندین یادا زچجیست نه یاد اوست کار هر زبانی چنین کاری عجب در راه زان بود یکی عاشق‌ همی بایست‌پیوست میان عاشق ومعش وق حالی است ار تو در فصیصی لال گردی چومعش وق ازنک ویی آن چنان بود چومع ش وق آید ان درنیک ویی طاق که جون مصسشوق. آید در کرشمه اگر معشوق را عاشق نبودی

99

۹۵

فزونی - یقین دان کز سکیٌ خویش دانی بیاید اوفتادن سر نگونسار بلاشك سرن‌گونی بیش داری که بهر خاك می برند نافت بقین می‌دان که انجا پاك‌تر بود به‌مردی جان و تن را پاك کردند که کلی سرکسشی ازسرفکن دنر

که رفتم پیش پیر عالم افروز فرورفته به بصری بی نهایت که دل را تقویت باشد ز تقریر پس آن‌که گفت ای پرسنده قال گرانی گفت نکنم زان چه گویم نه بتوان گفت خام وشیم زین است چونتوان یافت این فریاد از چیست نه خامش می‌توان بودن زمانی که معشوقی بغایت دلستان بود که‌معشوقی کند گه نیست گه‌هست که گف_تش شرح آن لایق به ما نیست سزد گر گرد شرح حال گردی که خورشید زمین و اسم‌ان بود بلاشك عاشقی بایست‌مشتاق

به معشسوقیٌ خود لایق نبودی

۹۶

تیاب دعاشقی بستهزمعشوق جمال آن‌چنان در روز بازار چومعیش وق است عاشق آورخویش اگر مش وق خواه د شد به عیوق چومعشوق است خودراعاشق انگیز اگر عاشق شود جاوید ناجیز

که جز عاشق نداند قدرمعشوق ز سوز عاشقان آید پدیدار چوخودعاشسق نسینددرخو رخویش نبینی هیچ عاشق غیر معشوق دگر گم گردد از هر دو جهان نیز

۳۶ ۳

بر معشوق چون معشوق آن دید بهعادم گفت با شیخت چنین گوی بکار اید خلال ان را که پیوست چو من خون خواره پیوسته باشسم شکر آن را بکار اید که از قهعر چواین تلخی نخواهد شدزکسامم کلاه آن را بود لایق که سر داشت کسی کاو بی‌گریبان بی‌سر آید سه چیز توه ترا ای زنسدگانی کسی را نقد خورشید الهعی گر تو برگ ۳ عشق داری که‌گراین سرهمی خواهی جه انی که چون از شمم سر یابد جدایی قلم را سر بریدن سضت زیب‌است

جو بر جیزی ز باطل حق دهندت

(۳,

خلالی و کلاهعی و شکر نیز بنسپدیرفت کز مخضلوق آن دید که ما را باز شد کلّی از این خوی بجز خود خوردنش چیزی‌دهصددست تودانی کز خلالست رسته باشسم نباید خورد هر دم شرت زهر تودانی کاین شکر باشد حرامم و یا از سر سر مویی خبر داشست کجا مرگز کلاهش درعور آید مرا يك چیز بس دیگر تو دانی به ذو کی بود او را نگاهمی به بی‌برگی تو دایم سر دراری سر خویشت نمی‌باید زمانی سواد جمع گیرد روشنایی و گرنه زو نبیند کس خط راست

مقید بفُکنی مطلق دهمندت

۹۷

که تا این کار بسشیند ترا راسست

همان‌گاهی شود معشسوفت ازدست۲

3 حکایت ابوسعید وقمارباز

به صحرارفت ‏ شیخ مهنه‌ناگ اه که می رفتند بر يك شیوه يك‌جای یکی را شاد بر گردن گرفته مگر پرسید ان شیخ زمانه امیر جم له هل قمار است از او پرسید شیخ عالّمافروز جوابش داد ندی نانمازی بزد يك نعره شیخ, و گفت دانی امیراست‌وسراف راز جهانست همه شیران که مرد راه بودند بهش رو؛ نيك بنگر با بر باش اگر داری سر گردن نهادن مسلّم باشدت این پاکب‌ازی اگر چون پاکب‌ازان می‌کنسی کار که گر جز سوزنی با توبه‌هم نیست

گروهی گرم رو را دید در راه زار پای چرمین کرده در پای بسی رندانش پیرامن گرفته که کیست این مرد؟ گفتند این‌یگانه که او در پیشه خود مرد کار است که از چه یافتی این میری امروز؟ که من اين یانستم از پاکب‌ازی که دارد پاکب‌ازی را نشانی که گژ بازی. بلای ناگهانست جهان عشق را روباه بودند بلا می‌بارد این‌جا برحذر باش برزی جان فشانی تن نهادن وگرنه ناقصی و انمازی چوعیسی سوزنی با خویش مگذار ج زآن‌سوزن حجاب بیش و کم نیست "۲

ودرطٌ حکایت مفصل رابعه دختر کعب‌چنین آمده است ۰

پپرسیدم ز حال دختر کعب

چنین گفت او که معلومم چن ان شد

که آن شعری که بر لطفش روان شد

۹۸

أبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید آبوآلخیی

بن‌گکشاید چنین شعری به بازی که او را بود با حق روزگاری

کمالی بود در معنشی تمامش بهانه امده در ره غلامش ۰ ‌ِ و ۰ ۰ ۲ ۳ مه ۳ ۳۹ به اخر دعتر عاشق در ان سوز بزاری شعر می کفتی شب و روز حکایت رژیای‌بوسهل

شبی بوسهل صعلوکی سحرگاه درامد بوسعید مهنه از دور جهان از روی او» روشن همی شد ازو پرسید کای شیخ هنر جوی که می‌سوزم من از بیم عقابش که با حق کار اسان‌تر از آنست اگر لطف خدا. پار تو گردد به صد عصیان اگرمشغ ول‌باشی

(۶)

چنان در خواب می‌دیدی که ناگاه فرو می‌ریضتی از روی او نور زمین از بوي اوه گلشن همی شد خدا با تو چه کرد آن‌جا؟ خبر گوی چنین از بوسصید آمد جوابش که خلق بی سر و بن را گمانست جهان بر رون کار نو گردد چويك طاعت کنی مقب ول باشی "۴

ودر«منطق الطیر »چهارحکایت ذیل راا زًبوسعید به‌شعر آورده است :

الحکایة والتمثیل

گفت شیخ مهنه را آذ پیرزن می کشیدم بی‌مرادی پیش ازین گر دعاي خوش‌دلی آموزیم شیخ گفتش مذتی شد روزگار اینچ‌می خواهی » بسی بشتافتم

تا دوا ناید پدید این درد را

(1)

دلس‌خوشی راهین‌دعایی ده‌به‌من می‌نیارم تاب اکنون بیش از این بی‌شك آن وردی بود هر روزیم تا گرفتم من پس زانو حصار در‌یی نه دیدم و نه یافتم خوش دلی کی روی باشد مرد را۱۴"

تأثیر آبو ۶ سعید بو لخیر در ادبیات فارسی

۹۹

الحکایة والتمثیل

شیخ مهنه بود در فمضی عظیم دید پیری روستایی را ز دور شیخ سوي او شد و کردش سلام پن چون بشنید گفت ای‌بوسعید گر کنند این جمله پر ارزن تمام ور بود مرضی که حیند اشکار گر ز بعد انك با چندین زمان از درش بویی نیابد جان هنوز طالبان را صبر می‌باید بسی ۳ طلب در ان درون ناید بد.ید از درونی جون طلب؛ بیرول رود هرکه را نبود طلب. مردار اوست هرکه را نبود طلب. مرد آن بود هرك او در و به‌چیزی باز ماند می مشو انعر به‌يك می مست نیز

99

شد به صحرا دیده پر ون » دل‌دونیم گاو می بست و ازو می ریخت نور شرح دادش حال فبض خود تمام از فرود فرش تا عرش مجید نه به‌يگ کرت به‌ صد کرت مدام دانهیی ارزن پس از سالسی هزار مرغ صدبان پدازد جهان بوسعیدا زود باشد ان هنوز طالّب صابر نه‌افتد هر کسی مك در نافه ز خون ناید پدید گر همه گردون بود در خون رود زن ده نیست او صورت دیواراوست حاش له صورتسی بی‌جان بود در طلب باید که باشی گرم‌تر هم بدان گنج گهر دربند شد شد بتش آن چیز کاو بت باز ماند کز شراب مست. لایعقل شدی می طلب چون بی نهایت هست نیز؟؟

الحکایهة‌والتمثیل

نوه سید منه با مردان راه یسم امد 7 شسك ریزان بیشرار

(۳

بود روزی در میان خحانست.ه

تا در آن خانقاه اشفتهوار

۱۰۰ پرده از ناسازگاری باز کرد شیخ کاو را دید آمد در برش گفت‌هان ای‌مست این جاکم ستیز مس تگفت ای‌حق-تصالی-یارتو تو سر خود گیر و رفتی مردوار گر ز هر کس دستگیری امدی دستکگیری نیست کار تو» برو شیح در خالك اوفتاد از درد او ای همه تو ناگزیر من تو باش مانده‌ام در چاه زندان پای‌بسست هم تن زندانيم الوده شد گرچه پس الوده در راه امدم

آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید ابوآلخیر) گریه و بد مستبی آغاز کرد ایستاد از روی شف_قت بر سرش ازچه‌می باشی به‌من‌ده‌دست وخیز نیست شیخضادستگیری کار تو سر فرورفته مرا با او گذار امیری امدی نیستم من در شمار تو» برو سرخ گشت از اشسك روی زرد او اوفتادم دستگیر من تو باش درچنسین چاهم که گیردجزتودست؟ هم دل محنت کشم فرمسوده شد عفو کن کز حبس و زچاه آم دم"

مور در صدر

الحکایة‌وا التمثیل

وید مه در حمام بوذ شوخ شیخ اورد تا بازوی او شیخ را گفتا بگو ای پاك‌جان شیخ گفتا: شوخپدهسان کرانست این جوابی بود بر بالای او خالفا بروردگارا منعما جون جوان مردی خحلق عالمم قایم مطلق تویی اما به‌ذات شوخی و بی شرمي ما در گذار

(۳

قایمیش افتاد و مرد خام بود جمع کرد آن جمله پیش روی او تا جوان مردی چه باشد در جهان؟ پیش چسشسم خلق ناآودنست قایم افتاد اد زمان در پای او شیخ خوش شد » قایم استف شا ر کرد پادشاها. کارسازا. مسا هست ازدریای فضلت. شب نمی وز جوانمردی بیایی در صفات شوخ ما با پیش چشم ما میار؟"

ودر« آسرارنامه »درسه‌حکایت ذیل ا زآبوسعیدیاد کرده است :

تأثیرآبوسعیداپوآلخیردر ادبیات فارسی

۱

الحکایة والتمئیل

به‌هر خردی هزاران کل علی آلحق شگرفی کافتاب این ولایت سلیمان سخن در منسطق ال طیر چنین گفت او که در هر کارو هر حال چودیدم آن چه‌جست مگم شدم من کنون گم‌گشتهام در پرده راز چوگم گشتی ز گم کرده چه یابی ؟ کسی ننهاد هرگز پای در راه کدامین سالك و چه راه ار خدن‌گی از کمان راست خانه کسی کاودرحض ورافتادبی خواست تودایم در حضور خویشتن کوش از آن هییست و زان عزّت بیندیش چنان کن از تف کر عقل وتمییز برین درگه چه‌می پنداری ای دوست چومخزوپوست ازيك جایگهرفت یقین‌می دان که مخ زوپوست یکسانست به تسوحید آرگشاید چشم جانت چودرچشمت‌همهچیزی‌یکی گشت کجاستآن تیزچشمی کاوفرودید هزاران فرن با سر شد چو کردی تو خود را می‌ندانی چون کنم من اگر صد قرن یابی زندگانی

(۱)

سپه سالار دین شاه حضفیقعت درو می‌تابد از برج هدایت که این کس؛ بوسعیدست این بوآلخیر نشان‌پی همسی جستم بسی سال همی چون قطره در قَلزه شدم من نیابد گم‌شدی گم‌کرده را باز چو ره شد پست در پرده چه یابسی؟ که کس را نیست پاي رآه دلسخواه مشال این زمن درخواه آخسر بروت شد می رود سوی شانه درین ره چون خد ن_گی می رودراست دمی حاضربه دوگیتی بمف روش که تا تو خویشتن بر گیری از پیش که در عالم یکی بینی همه چیز که ازمز جهن فرف یست باپوست جرا این يك به ماهمی آن به مه رفت ولی ازپیش چشم خواجه پنه انست برارد بانگ سبحانی زبانت کجا بارد به گرد تو شکی گشست بهعرج اندر نگاهمی کرد او دید که تا جایی برامد نام مردی که این شك از دلت بیرون کنم من

7 ۳۵ سینی خویشسن را و ندانی

۱۰

آبوسعیدنامه(زندگی نامه آبوسعید أب وآلخین

الحکایةوالتمثیل

زمین پر بایزیدست و آسمان هم چه می گویم؟ کجا افتادم؟ این جا قدم تا کی زنم در ره به‌هر سوی؟ بسی رفتم درین راه خطرن اك کفی خاکست و بادی در میانش

99

که يكك تن بین جهان و دیده بر دوز وی او گم شده اندر میان هم که حان در موج اتش دادم این جا چو از خود می‌نیابم يكث سر موی ندیدم ادسی را جز کقمی خالك

تن اوچون طلسم و گنج جانش""

الحکایةوالتمئیل

یکی گفتش که بس اهمسته کاری جه دارم 1۹ خفت دل پرپسیج دارم جوپی بر باد دارد عمرهیچ است چنین عمری کرو جان توشادست ۳1 ۶ ور

ار سد سکندر پیش‌گیری ترا اين مرگ هم پیشت نهادست جو شاضصی را همی بری ر‌ دو بیم ترا دور فلك حجندی گذارد همه کار جهان از ذره تا شمس اگر اسکندری دنیای فانیت و گر رویین‌تر از اسفن دیاری شی دریا و گر دریای ابی

(۳

خري می‌برد بارش آبگینه بدین آهمستگی بر خر جه داری؟ که گر خر می‌بیفتد هیچ دارم ببین کاین هیچ‌راصدگ ون »پیچ است چو مرگ اید بجان تو که بادست به‌وفقت خود نه پس نه پیش میری طی روزی دو از پس اوفتادست دل شاخ دگر می‌لرزد از بیم خود این مست استضوان چن دی ند ارد چه می‌پرسی ؟ کان ل تن بلس کند بر تو کفن اسکندرانیت باخر نیز او را چشم‌داری چوکاهمی گردی ازبس مستمندی

بیالایی و پلدیری خرابی

تأثیر آبوسعیدأبوآلخیردر ادبیات فارسی

نشی شیر و گر شیر ژیانی نشی پیل و گر خود پیل‌گیری نشی خورشید وگرهست این کم الت نشی ماه و گر ماو منیری نشی سندان وگرسندان وپتکی نشی آهمن به‌سختی وبه‌تیزی اگر تو شیر طبع و پیل زوری همی ان دم که از تن جان برندت چوخفتی در کفن گشتی لگ دک وب تو گر خاکی و گر آتش‌نژادی بسا گلب رگ کز تب